ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Βορά στην πολεμική οικονομία εισφορές και αποταμιεύσεις των εργαζομένων
Αθλιοι και επικίνδυνοι σχεδιασμοί της ΕΕ να βάλει στο χέρι τους κόπους μιας ζωής και τις ασφαλιστικές εισφορές των εργαζομένων για να χρηματοδοτήσει την πολεμική προετοιμασία και την ανταγωνιστικότητα των μονοπωλίων της
Στο φόντο των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών και του πολέμου που κλιμακώνεται, η Ευρωπαϊκή Ενωση αναζητάει επειγόντως πόρους για να ενισχύσει την πολεμική προετοιμασία, αλλά και τη λεγόμενη «στρατηγική αυτονομία» σε κρίσιμους κλάδους της οικονομίας, για να μειώσει το χάσμα της ανταγωνιστικότητας απέναντι σε ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσίας κ.ά. Είναι ενδεικτικές οι εξής επισημάνσεις της ΕΕ:
– «Η σημαντική εξάρτηση της ΕΕ από εισαγωγές ορυκτών καυσίμων και η σχεδόν απόλυτη εξάρτησή της από εισαγόμενα εξευγενισμένα ορυκτά είναι πολύ μεγαλύτερες σε σύγκριση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα».1
Συνέπεια αυτής της εξάρτησης είναι η ΕΕ να «αντιμετωπίζει δομικά υψηλότερο κόστος Ενέργειας και πρώτων υλών», το οποίο αποδυναμώνει την ανταγωνιστικότητα της ευρωενωσιακής οικονομίας, αποτρέπει επενδύσεις και δραστηριότητες ενεργοβόρων βιομηχανιών. Το πρόβλημα αυτό για τα ευρωπαϊκά μονοπώλια επιδεινώθηκε ραγδαία μετά τον πόλεμο ΝΑΤΟ – Ρωσίας στην Ουκρανία και τις κυρώσεις που αποφάσισε η ΕΕ, μειώνοντας ή και τερματίζοντας τις ενεργειακές ροές από τη Ρωσία.
– «Η ετοιμότητα άμυνας της ΕΕ έχει υπονομευθεί από δεκαετίες υποεπένδυσης. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με πολέμους, επιθετικότητα και εχθρικές ενέργειες χωρίς την απαραίτητη αποτρεπτική ικανότητα», για αυτό απαιτείται «ανασυγκρότηση της ευρωπαϊκής άμυνας» που με τη σειρά της «απαιτεί μια μαζική επένδυση για μια παρατεταμένη περίοδο. (…) για να διασφαλίσουμε ότι η Ευρώπη θα έχει μια ισχυρή και επαρκή αμυντική διάταξη το αργότερο έως το 2030 (…)».2
Οι δυο αυτές «προκλήσεις» για το ευρωπαϊκό κεφάλαιο και την ιμπεριαλιστική Ενωση αποτυπώνονται στη στροφή στην πολεμική οικονομία, όπου ανακατευθύνονται πόροι από όλα τα χρηματοδοτικά εργαλεία και δημιουργούνται νέα, προκειμένου να στηριχτεί από τη μια η πολεμική παραγωγή και από την άλλη η «στρατηγική αυτονόμηση» σε τομείς που βρίσκονται στην καρδιά του παγκόσμιου ανταγωνισμού, όπως η καινοτομία, η Ενέργεια, η ψηφιακή τεχνολογία και οι πρώτες ύλες.
Οι στρατηγικοί στόχοι της ΕΕ την εποχή που ο καπιταλισμός έχει περάσει ανεπίστρεπτα στην πολεμική του φάση, περιγράφονται σε εκθέσεις όπως αυτές των Λέτα (Απρίλιος 2024), Ντράγκι (Σεπτέμβριος 2024) και Νιινίστο (Οκτώβριος 2024). Αλλά και σε κείμενα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπως τα «Μια πυξίδα ανταγωνιστικότητας για την ΕΕ» (Ιανουάριος 2025), «Ενωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων: Μια στρατηγική για την ενίσχυση του πλούτου των πολιτών και της οικονομικής ανταγωνιστικότητας στην ΕΕ» (Μάρτιος 2025) και «Λευκή Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Αμυνα – Ετοιμότητα 2030» (Μάρτιος 2025).
Ολα τονίζουν ότι η υλοποίηση των αναγκαίων για το κεφάλαιο επενδύσεων απαιτεί τεράστια ποσά, που δεν μπορούν να καλυφθούν μόνο από την κρατική χρηματοδότηση. Αναφέρουν συγκεκριμένα πως «οι επενδυτικές ανάγκες είναι τεράστιες και άνευ προηγουμένου από ιστορική άποψη»3 και ότι για την επίτευξη των στόχων «απαιτείται μια ελάχιστη ετήσια πρόσθετη επένδυση ύψους 750 έως 800 δισεκατομμυρίων ευρώ, βάσει των τελευταίων εκτιμήσεων της Επιτροπής. Ωστόσο, το συνολικό άθροισμα είναι πιθανόν να υποεκτιμάται, καθώς δεν αποτυπώνει πλήρως όλους τους στόχους της παρούσας έκθεσης».4
Στα ποσά αυτά περιλαμβάνονται και στρατιωτικές δαπάνες, που «θα μπορούσαν να φτάσουν τουλάχιστον τα 800 δισ. ευρώ κατά τα επόμενα τέσσερα έτη, συμπεριλαμβανομένων των δαπανών που θα χρηματοδοτηθούν από τα 150 δισ. ευρώ του SAFE».5Με βάση την ετήσια εκτίμηση των 800 δισ., το συνολικό απαιτούμενο κονδύλι για την περίοδο 2025-2030 φτάνει σχεδόν τα 5 τρισ. ευρώ.
«Πού θα βρούμε τα λεφτά;»
Οι ίδιοι θέτουν το ερώτημα: «Πού θα βρούμε τα λεφτά;» και απαντάνε, εμμέσως πλην σαφώς, «με την αρπαγή των αποταμιεύσεων και των εισφορών των εργαζομένων!».
Χαρακτηριστικά υπογραμμίζουν: «Παρότι η ΕΕ έχει θέσει φιλόδοξους στόχους, παραμένει άλυτη μια κρίσιμη πρόκληση: Η χρηματοδότησή τους (…) Υπάρχει επείγουσα ανάγκη υιοθέτησης μιας ευρωπαϊκής προσέγγισης στη χρηματοδότηση, η οποία να βασίζεται σε συνδυασμό δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων»!6
Δεξαμενή των «ιδιωτικών επενδύσεων» είναι οι αποταμιεύσεις των λαϊκών στρωμάτων και οι ασφαλιστικές εισφορές των εργαζομένων, κυρίως αυτές που κατευθύνονται στον 2ο και 3ο πυλώνα της Ασφάλισης, δηλαδή σε κεφαλαιοποιητικά σχήματα όπως επαγγελματικά ταμεία, συμβόλαια με ασφαλιστικές εταιρείες και άλλα.
Το σύνολο των ιδιωτικών αποταμιεύσεων στην ΕΕ φτάνει «το εντυπωσιακό ποσό των 33 τρισεκατομμυρίων ευρώ σε ιδιωτικές αποταμιεύσεις, οι οποίες κατανέμονται κυρίως σε τρεχούμενους λογαριασμούς (34,1%) (…) Αυτό το φαινόμενο (σ.σ. η κατανομή σε τρεχούμενους λογαριασμούς) αναδεικνύει μια σημαντική αναποτελεσματικότητα στην αξιοποίηση των αποταμιεύσεων της ΕΕ, οι οποίες, αν ανακατευθυνθούν αποτελεσματικά στις ευρωπαϊκές οικονομίες, θα μπορούσαν να συμβάλουν ουσιαστικά στην επίτευξη των στρατηγικών της στόχων».7 Σε απόλυτα μεγέθη «περίπου 10 τρισεκατομμύρια ευρώ από τις αποταμιεύσεις των ιδιωτών στην ΕΕ βρίσκονται σήμερα σε τραπεζικές καταθέσεις»8 και με αυτήν τη μορφή τους είναι σχεδόν άχρηστα.
Στη συνέχεια μπαίνουν στο ψητό: «Σύμφωνα με ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (…) έως και 8 τρισεκατομμύρια ευρώ θα μπορούσαν να ανακατευθυνθούν προς επενδύσεις που βασίζονται στην αγορά – ή περίπου 350 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως ως ροή κεφαλαίων»!9 Με απλά λόγια, τα ευρωπαϊκά μονοπώλια και οι κυβερνήσεις τους έχουν ήδη υπολογίσει πόσα μπορούν να αποσπάσουν σε πρώτη φάση.
Σε ό,τι αφορά τις εισφορές των εργαζομένων που ήδη έχουν συγκεντρωθεί στον 2ο και 3ο πυλώνα Ασφάλισης, διαπιστώνουν ότι «το 2022, το επίπεδο των συνταξιοδοτικών περιουσιακών στοιχείων στην ΕΕ ήταν μόνο το 32% του ΑΕΠ (σ.σ. τα περιουσιακά στοιχεία του 2ου και 3ου πυλώνα), ενώ το συνολικό συνταξιοδοτικό ενεργητικό ανερχόταν στο 142% του ΑΕΠ στις ΗΠΑ, και στο 100% στο Ηνωμένο Βασίλειο».10
Παράλληλα σημειώνουν πως «η ΕΕ στερείται αποτελεσματικού μηχανισμού για να διοχετεύει τις αποταμιεύσεις των πολιτών στην ευρωπαϊκή πραγματική οικονομία».11
Στον τζόγο των κεφαλαιαγορών
Η ΕΕ θέτει τους εξής στόχους:
Πρώτον, να κατευθύνουν μέρος των αποταμιεύσεων στα κεφαλαιοποιητικά ασφαλιστικά συστήματα, ώστε να αυξήσουν την περιουσία των σχημάτων αυτών και να διοχετεύσουν τις υπόλοιπες αποταμιεύσεις σε μηχανισμούς που ήδη έχουν δημιουργήσει ή θα δημιουργήσουν με τον ίδιο στόχο.
Δεύτερον, να ενισχύσουν και να αξιοποιήσουν αποτελεσματικότερα τα κεφαλαιοποιητικά ασφαλιστικά συστήματα για τη χρηματοδότηση των στόχων τους, δεδομένου ότι μέχρι σήμερα η αξιοποίησή τους δεν υπήρξε ιδιαίτερα αποτελεσματική.
Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται από τις δηλώσεις της Business Europe (η οποία εκπροσωπεί 42 εργοδοτικές ενώσεις από 36 χώρες της ΕΕ, του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και των γειτονικών χωρών της ΕΕ) με τις οποίες στηρίζει:
– «Την εξερεύνηση επιλογών για τα κράτη – μέλη ώστε να κινητοποιήσουν τις αποταμιεύσεις των νοικοκυριών και να αναπτύξουν αποταμιευτικά και επενδυτικά προϊόντα σε επίπεδο ΕΕ» και,
– «την ενθάρρυνση των κρατών – μελών να χρησιμοποιούν το συνταξιοδοτικό σύστημα για τη διοχέτευση των αποταμιεύσεων των νοικοκυριών στις κεφαλαιαγορές. Είναι απαραίτητο να ενισχυθούν τα συνταξιοδοτικά συστήματα στα κράτη – μέλη της ΕΕ, με ιδιαίτερη προσοχή στον δεύτερο και τρίτο πυλώνα, ώστε να κινητοποιηθούν σημαντικά κεφάλαια και να υποστηριχθούν οι στόχοι της Ενωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (SIU)».12
Επενδύσεις υψηλού ρίσκου και η πονηριά του «auto-enrolment»
Μεταξύ των μέτρων που παίρνουν για την ενίσχυση και αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των περιουσιακών στοιχείων του 2ου και 3ου πυλώνα είναι η χαλάρωση των κανονισμών, ώστε να μπορούν να τοποθετούνται σε επενδύσεις υψηλότερου ρίσκου, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο να χαθούν οι εισφορές των εργαζομένων, κατ’ επέκταση οι παροχές και οι συντάξεις. Προσπαθούν παράλληλα με διάφορα να αυξήσουν τον αριθμό των ασφαλισμένων στον 2ο πυλώνα, εγγράφοντας τους εργαζόμενους ακόμα και χωρίς τη συναίνεσή τους!
Συγκεκριμένα, αναφέρουν ότι ενώ «θεσμικοί επενδυτές, όπως οι ασφαλιστικές εταιρείες και τα ταμεία συντάξεων, διαδραματίζουν ουσιώδη ρόλο στο χρηματοπιστωτικό σύστημα της ΕΕ» είναι «λιγότερο δραστήριοι στις αγορές μετοχών και ορισμένων εναλλακτικών επενδύσεων».
Για να αλλάξει αυτό, πρέπει να παραμεριστούν «αδικαιολόγητα κανονιστικά εμπόδια» ώστε οι θεσμικοί επενδυτές «να έχουν πρόσβαση σε αυτές τις κατηγορίες περιουσιακών στοιχείων, μέσω της διευκρίνισης της προληπτικής μεταχείρισης επενδύσεων σε κεφάλαια μακράς διάρκειας, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρηματικών κεφαλαίων (venture capital) και κεφαλαίων ανάπτυξης (growth capital)».13
Ετσι, πολλαπλασιάζουν τον κίνδυνο που ήδη υπάρχει να χαθούν τα χρήματα των εργαζομένων. Αρκεί να σημειωθεί ότι τα venture capitals (επενδύσεις σε νεοφυείς επιχειρήσεις) έχουν πολύ μεγάλα ποσοστά αποτυχίας, μεταξύ 75 – 90%…
Επίσης προτείνουν την «πονηριά» της αυτόματης εγγραφής (auto-enrolment) των εργαζομένων σε αυτά, δίνοντάς τους τη δήθεν «επιλογή» να εξαιρεθούν. Με τον τρόπο αυτό, η «επιλογή» της εξαίρεσης καθίσταται ουσιαστικά ανύπαρκτη για περισσότερους εργαζόμενους, οι οποίοι είτε δεν γνωρίζουν, είτε δεν έχουν τον χρόνο να την ασκήσουν.
Σημειώνουν ότι «η αυτόματη εγγραφή, ως καταλύτης για την επίτευξη μεγαλύτερης κλίμακας και βάθους στις αγορές επαγγελματικών συντάξεων, μπορεί να αποτελέσει βασικό στοιχείο για την ανάπτυξη επικουρικών συντάξεων που προσφέρουν ουσιαστικά στους πολίτες. Ως μια απλή και αποτελεσματική μέθοδος συμμετοχής, η αυτόματη εγγραφή μπορεί να αυξήσει τα ποσοστά συμμετοχής των εργαζομένων (…) Με βάση τη θετική εμπειρία των κρατών – μελών που την έχουν εφαρμόσει, η πρακτική αυτή πρέπει να προωθηθεί ευρύτερα σε ολόκληρη την Ενωση».14
Παραπομπές:
1. Εκθεση Niisto, σελ. 87
2. Λευκή Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Αμυνα – Ετοιμότητα 2030, σελ. 1 -2
3. Εκθεση Draghi, σελ. 282
4. ό.π., σελ. 281
5. Λευκή Βίβλος για την Ευρωπαϊκή Αμυνα – Ετοιμότητα 2030, σελ. 17
6. Εκθεση Letta, σελ. 26.
7. ό.π., σελ. 28
8. Ενωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, σελ. 2.
9. ό.π., σελ. 2
10. Εκθεση Draghi, σελ. 285
11. Εκθεση Letta, σελ. 30
12. https://www.businesseurope.eu/wp-content/uploads/2025/03/2025-03-04-European-Savings-and-Investment-Union-BusinessEurope-response-to-call-for-evidence.pdf, σελ. 3 και 4.
13. Ενωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, σελ. 8.
14. ό.π., σελ. 7
ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ
Τα κείμενα του Β.Ι. Λένιν που δημοσιεύονται σ’ αυτή και στις επόμενες σελίδες, αφορούν την εφαρμογή της ΝΕΠ (Νέα Οικονομική Πολιτική) στη Σοβιετική Ενωση της δεκαετίας του 1920. Τα κείμενα είναι του 1922 και 1923, δηλαδή στον πρώτο και δεύτερο χρόνο εφαρμογής της ΝΕΠ. Και στα δύο κείμενα είναι φανερό ότι η ΝΕΠ αντιμετωπίζεται ως αναγκαστική υποχώρηση από τη σοσιαλιστική οικοδόμηση που επιβλήθηκε από μια σειρά λόγους, βασικοί από τους οποίους ήταν οι μεγάλες καταστροφές του εμφυλίου πολέμου της περιόδου 1918-1921, η αντιμετώπιση οξυμένων επισιτιστικών προβλημάτων καθώς και η προσπάθεια διατήρησης της συμμαχίας με τμήματα των μεσαίων αγροτών. Στα κείμενα ο τόνος δίνεται στο πώς ταυτόχρονα με τη ΝΕΠ μπορούν να προχωρήσουν μέτρα όπως οι συνεταιρισμοί και πώς μπορεί να εξασφαλιστεί το κρατικό σοβιετικό μονοπώλιο στο εξωτερικό εμπόριο. Από τα κείμενα είναι επίσης φανερό ότι ανοίγεται μέτωπο και αντιπαράθεση με αντιλήψεις που έβλεπαν στην «πολιτική των παραχωρήσεων» θέσεις που ενσωματώνονται στη διαδικασία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, υποτιμούσαν την ταξική πάλη που διεξαγόταν μέσα στη σοβιετική κοινωνία, με πιο χαρακτηριστικές τις αντιλήψεις του Μπουχάριν, τόσο όσον αφορά το «εξωτερικό εμπόριο», όσο και αργότερα, όσον αφορά την εναντίωσή του στην πολιτική της κολεκτιβοποίησης.
Σχετικά με το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου*
Στον σύντροφο Στάλιν για την Ολομέλεια της ΚΕ
| Το chervonets (червонец), ένα σοβιετικό νόμισμα που εισήχθη στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Είχε σχεδιαστεί ώστε να είναι σταθερό και συνδεδεμένο με χρυσό, για να στηρίξει την πολιτική της ΝΕΠ. Η κυκλοφορία τους τερματίστηκε στο πλαίσιο της νομισματικής μεταρρύθμισης και της μετάβασης στα πεντάχρονα πλάνα |
Νομίζω πως έχει μεγάλη σημασία η ανάλυση της επιστολής του σ. Μπουχάριν. Στην πρώτη παράγραφο λέει πως «ούτε ο Λένιν, ούτε ο Κράσιν δεν λένε λέξη για τις αναρίθμητες ζημιές που προξενεί στην οικονομία της χώρας η ανικανότητα του Λαϊκού Επιτροπάτου Εξωτερικού Εμπορίου, που οφείλεται στις «αρχές» διάρθρωσής του, δεν λένε λέξη για τις ζημιές που προέρχονται από το γεγονός ότι εμείς oι ίδιοι δεν είμαστε σε θέση (και για πολύ καιρό δεν θα είμαστε σε θέση από λόγους εντελώς ευνόητους) να κινητοποιήσουμε το αγροτικό εμπορικό απόθεμα και να το θέσουμε στη διεθνή κυκλοφορία εμπορευμάτων.
Ο ισχυρισμός αυτός είναι εντελώς ανακριβής, γιατί ο Κράσιν μιλάει καθαρά στην παράγραφο II για τον σχηματισμό μεικτών εταιριών, που αποτελούν ένα μέσο, πρώτο, για να μπει σε κυκλοφορία το αγροτικό εμπορευματικό απόθεμα και, δεύτερο, να πάρει απ’ αυτή την κυκλοφορία τουλάχιστο τα μισά κέρδη το κρατικό ταμείο. Συνεπώς, εκείνος που παρακάμπτει την ουσία του ζητήματος είναι ο Μπουχάριν, που δεν θέλει να δει ότι «η κυκλοφορία του αγροτικού εμπορικού αποθέματος» θα δώσει τα έσοδα ολοκληρωτικά και αποκλειστικά στα χέρια των νέπμαν. Το ζήτημα είναι, αν το Λαϊκό Επιτροπάτο Εξωτερικού Εμπορίου θα δουλέψει προς όφελος των νέπμαν, ή προς όφελος του προλεταριακού κράτους. Πρόκειται για ένα βασικό ζήτημα, για το οποίο αναμφίβολα μπορούμε και πρέπει να δώσουμε μάχη στο συνέδριο του Κόμματος.
| «Φαντασία», «ντελίριο», «Ουτοπία», αναφωνεί ο καπιταλιστής για τα σχέδια της σοβιετικής εξουσίας για την βιομηχανοποίηση και την κολλεκτιβοποίηση |
Το ζήτημα της ανικανότητας του Λαϊκού Επιτροπάτου Εξωτερικού Εμπορίου, σε σύγκριση μ’ αυτό το πρώτο, το βασικό ζήτημα αρχής, είναι εντελώς δευτερεύον, γιατί η ανικανότητα αυτή δεν είναι ούτε λίγο, ούτε πολύ παρά ανικανότητα όλων των Λαϊκών Επιτροπάτων μας, που οφείλεται στη γενική κοινωνική τους διάρθρωση και που απαιτεί από μας να δουλέψουμε σκληρά πολλά χρόνια για να ανεβάσουμε τη μόρφωσή μας και το επίπεδό μας γενικά.
Στο δεύτερο σημείο των θέσεών του ο Μπουχάριν δηλώνει ότι «τέτοια σημεία, όπως π.χ. η παρ. 5 των θέσεων του Κράσιν, είναι εντελώς εφαρμόσιμα και στις εκχωρήσεις γενικά». Και αυτό επίσης είναι ολοφάνερη ανακρίβεια, γιατί η 5η θέση του Κράσιν υποστηρίζει ότι «θα διεισδύσει στο χωριό τεχνητά ο χειρότερος εκμεταλλευτής, ο προαγοραστής, ο κερδοσκόπος, ο πράκτορας του ξένου κεφαλαίου, που δρα με το δολάριο, με τη στερλίνα, με τη σουηδική κορώνα». Τίποτε παρόμοιο δεν προκύπτει από τις εκχωρήσεις, όπου προβλέπουμε όχι μόνο την περιοχή, μα και ειδική άδεια εμπορίου για ορισμένα εμπορεύματα, και ακόμη, το κυριότερο, κρατάμε στα χέρια μας το εμπόριο ορισμένων ειδών, που δόθηκαν στις εκχωρήσεις, χωρίς να πει ούτε κουβέντα για τα επιχειρήματα του Κράσιν ότι δεν θα μπορούμε να κρατήσουμε το ελεύθερο εμπόριο στα πλαίσια που χαράζει η απόφαση της ολομέλειας της 6. Χ, ότι θα μας αρπάξουν από τα χέρια το εμπόριο με την πίεση που ασκούν όχι μόνο οι λαθρέμποροι, μα και όλη η αγροτιά, χωρίς να απαντήσει καθόλου σ’ αυτό το βασικό οικονομικό και ταξικό επιχείρημα, ο Μπουχάριν εκτοξεύει ενάντια στον Κράσιν κατηγορίες τόσο αβάσιμες που προξενούν κατάπληξη.
Στην τρίτη παράγραφο της επιστολής του ο Μπουχάριν γράφει: «η παρ. 3 του Κράσιν». (Από παραδρομή λέει 3 αντί 4.) «Τα σύνορά μας διατηρούνται», και ρωτά: «Τι σημαίνει αυτό; Στην πραγματικότητα αυτό σημαίνει πως τίποτε δεν γίνεται. Οπως ακριβώς ένα μαγαζί που έχει ωραία ταμπέλα, μα δεν έχει μέσα τίποτε (σύστημα Γκλαβζαπόρ)». Ο Κράσιν λέει καθαρά και ξάστερα ότι τα σύνορά μας διατηρούνται όχι τόσο από την τελωνειακή ή τη συνοριακή φρουρά, όσο με την ύπαρξη του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου. Αυτό το καθαρό, άμεσο και αναντίρρητο γεγονός ο Μπουχάριν δεν το αμφισβητεί και δεν μπορεί να αντιτάξει σ’ αυτό ούτε λέξη. Η έκφραση «σύστημα Γκλαβζαπόρ» ανήκει στις εκφράσεις εκείνες που τις χαρακτήριζε ο Μαρξ στην εποχή του με την έκφραση «φριτρέντερ-βουλγκάρις»99, γιατί εδώ δεν υπάρχει άλλο τίποτε, εκτός από μια εντελώς χυδαία φριτρεντεριστική φράση.
| «Νίκη στο 5χρονο πλάνο, χτύπημα στον καπιταλισμό». Σοβιετική αφίσα για το πρώτο 5χρονο πλάνο |
Παρακάτω, στο τέταρτο σημείο ο Μπουχάριν κατηγορεί τον Κράσιν πως δήθεν δεν βλέπει ότι είμαστε υποχρεωμένοι να προχωρήσουμε στην τελειοποίηση της τελωνειακής μας πολιτικής, και ταυτόχρονα κατηγορεί και μένα πως τάχα πέφτω έξω, όταν μιλώ για επόπτες σε όλη τη χώρα, όταν στην πραγματικότητα γίνεται λόγος μόνο για τους σταθμούς εισαγωγών και εξαγωγών. Κι εδώ πάλι οι αντιρρήσεις του Μπουχάριν προξενούν κατάπληξη με την επιπολαιότητά τους και δεν χτυπάνε στον στόχο, γιατί την ανάγκη για την τελειοποίηση της τελωνειακής μας πολιτικής όχι μόνο τη βλέπει ο Κράσιν, όχι μόνο την αναγνωρίζει πέρα για πέρα, μα και την επισημαίνει με μια ακρίβεια που δεν αφήνει κανένα ίχνος αμφιβολίας. Αυτή ακριβώς η τελειοποίηση γίνεται με το γεγονός ότι καθιερώσαμε, πρώτο, το σύστημα του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου, και δεύτερο, το σύστημα δημιουργίας μεικτών εταιριών.
Ο Μπουχάριν δεν βλέπει – αυτό είναι το καταπληκτικό του λάθος, και μάλιστα λάθος καθαρά θεωρητικό – πως καμιά τελωνειακή πολιτική δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική στην εποχή του ιμπεριαλισμού και της τρομερής διαφοράς ανάμεσα στις χώρες που είναι φτωχές και στις χώρες που είναι εξαιρετικά πλούσιες. Ο Μπουχάριν αναφέρεται αρκετές φορές στους τελωνειακούς φραγμούς, χωρίς να βλέπει πως στις αναφερόμενες συνθήκες μπορεί μια οποιαδήποτε από τις πλούσιες βιομηχανικές χώρες να σπάσει εντελώς αυτούς τους φραγμούς. Φτάνει να καθιερώσει την πριμοδότηση των εξαγόμενων για τη Ρωσία εμπορευμάτων, που επιβαρύνονται στη χώρα μας με τελωνειακούς δασμούς. Χρήματα γι’ αυτόν τον σκοπό υπάρχουν υπεραρκετά σε οποιαδήποτε βιομηχανική χώρα, και με ένα τέτοιο μέτρο οποιαδήποτε βιομηχανική χώρα μπορεί να τσακίσει στα σίγουρα την ντόπια βιομηχανία μας.
| Από τις μεγάλες καταστροφές του εμφυλίου πολέμου της περιόδου 1918-1921. Στη φωτογραφία τα συντρίμμια του σιδηροδρομικού σταθμού του Ιρκούτσκ |
Γι’ αυτό όλοι οι συλλογισμοί του Μπουχάριν για τελωνειακή πολιτική στην πράξη δεν σημαίνουν τίποτε άλλο, παρά πλήρη έλλειψη προστασίας της ρωσικής βιομηχανίας και ένα συγκαλυμμένο με διαφανή πέπλο πέρασμα στο σύστημα του ελεύθερου εμπορίου. Αυτό οφείλουμε να το καταπολεμήσουμε με όλες μας τις δυνάμεις, φτάνοντας και μέχρι τη σύγκληση συνεδρίου του Κόμματος, γιατί δεν μπορεί να γίνει καμιά συζήτηση για οποιαδήποτε σοβαρή τελωνειακή πολιτική σήμερα, στην εποχή του ιμπεριαλισμού, εκτός από το σύστημα του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου.
Η κατηγορία του Μπουχάριν ενάντια στον Κράσιν (στο πέμπτο σημείο), πως δήθεν δεν καταλαβαίνει όλη τη σοβαρότητα που έχει το δυνάμωμα της κυκλοφορίας, αναιρείται εντελώς μ’ αυτό που λέει ο Κράσιν για τις μεικτές εταιρείες, γιατί οι μεικτές αυτές εταιρείες δεν επιδιώκουν κανέναν άλλο σκοπό, παρά ακριβώς το δυνάμωμα της κυκλοφορίας με διατήρηση της πραγματικής και όχι της εικονικής – όπως συμβαίνει με τους τελωνειακούς δασμούς – περιφρούρησης της ρωσικής βιομηχανίας μας.
Αν παρακάτω, στο έκτο σημείο, διαφωνώντας μαζί μου ο Μπουχάριν γράφει ότι δεν έχει τάχα γι’ αυτόν σημασία ότι ο αγρότης θα κλείσει μια πολύ επικερδή συμφωνία και ότι η πάλη θα γίνεται τάχα όχι ανάμεσα στον αγρότη και στη Σοβιετική εξουσία, αλλά ανάμεσα στη Σοβιετική εξουσία και στον εξαγωγέα, τότε κι αυτό είναι εντελώς λαθεμένο, γιατί ο εξαγωγέας, εφόσον υπάρχουν διαφορές τιμών σαν αυτή λ.χ. που ανάφερα (το λινάρι στοιχίζει στη Ρωσία 4,50 ρούβλια, ενώ στην Αγγλία 14), μπορεί να συγκεντρώνει γύρω του όλη την αγροτιά με τον πιο γρήγορο, σίγουρο και αναμφίβολο τρόπο. Στην πράξη ο Μπουχάριν αναλαμβάνει την υπεράσπιση του κερδοσκόπου, του μικροαστού και των κορυφών της αγροτιάς ενάντια στο βιομηχανικό προλεταριάτο, που δεν είναι απολύτως σε θέση να ξαναφτιάξει τη βιομηχανία του, να κάνει τη Ρωσία βιομηχανική χώρα, αν δεν την περιφρουρήσει όχι βέβαια με την τελωνειακή πολιτική, αλλά αποκλειστικά και μόνο με το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου. Κάθε άλλη προστατευτική πολιτική είναι στις συνθήκες της σύγχρονης Ρωσίας εντελώς εικονική, χάρτινη, που τίποτε δεν προσφέρει στο προλεταριάτο. Γι’ αυτό, από την άποψη του προλεταριάτου και της βιομηχανίας του, η πάλη αυτή έχει την πιο βασική, την πιο θεμελιακή σημασία. Το σύστημα των μεικτών εταιρειών είναι το μοναδικό σύστημα που μπορεί να βελτιώσει πραγματικά τον κακό μηχανισμό του Λαϊκού Επιτροπάτου Εξωτερικού Εμπορίου, γιατί με το σύστημα αυτό δουλεύουν πλάι-πλάι και ο ξένος και ο Ρώσος έμπορος. Αν δεν μπορέσουμε και μ’ αυτές τις συνθήκες να διδαχτούμε κάτι, να μάθουμε στην εντέλεια ό,τι μας χρειάζεται, τότε ο λαός μας είναι ένας λαός εντελώς αδιόρθωτων ηλιθίων.
Κι αν εξακολουθήσουμε να μιλάμε για «τελωνειακή προστασία», αυτό θα σημαίνει ότι ρίχνουμε στάχτη στα μάτια μας σχετικά με τους κινδύνους που υπόδειξε ο Κράσιν καθαρά και ξάστερα και οι οποίοι δεν έχουν αναιρεθεί καθόλου από τον Μπουχάριν.
Θα προσθέσω ακόμη πως ένα μερικό άνοιγμα των συνόρων εγκυμονεί σοβαρότατους κινδύνους σε σχέση με το συνάλλαγμα, γιατί πρακτικά θα βρεθούμε στην κατάσταση της Γερμανίας, εγκυμονεί σοβαρότατους κινδύνους με την έννοια ότι θα διεισδύσουν στη Ρωσία η μικροαστική τάξη και κάθε λογής πράκτορες από τους Ρώσους εμιγκρέδες, χωρίς να έχουμε την παραμικρή δυνατότητα έλεγχου.
Να χρησιμοποιούμε τις μεικτές εταιρείες για να διδασκόμαστε σοβαρά και για πολύ καιρό – αυτός είναι ο μοναδικός δρόμος για την ανόρθωση της βιομηχανίας μας.
Λένιν
___________________
Υπαγορεύτηκε τηλεφωνικά στις 23 Δεκέμβρη 1922. Μέρος του δημοσιεύτηκε στις 26 Γενάρη 1924 στην εφημερίδα «Ιζβέστιγια» της ΠΚΕΕ. Ολόκληρο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Προλετάρσκαγια Ρεβολούτσιγια», το 1930 (Β.Ι. Λένιν, Απαντα, τόμ. 45, σελ. 333-337, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή»).
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1. Σύμφωνα με την απόφαση της ΚΕ της 16 του Οκτώβρη 1922 (βλ. σημ. 139) το ζήτημα του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου έπρεπε να συζητηθεί ξανά στην ολομέλεια της ΚΕ του Κόμματος, που ορίστηκε για τις 15 του Δεκέμβρη (μετά η ολομέλεια αναβλήθηκε για τις 18 του Δεκέμβρη).
Ο Β. I. Λένιν έκανε έως την ολομέλεια έντονη δουλειά: Οργάνωσε τη συγκέντρωση υλικών για την κατάσταση του εξωτερικού εμπορίου και δημιούργησε επιτροπή για τη μελέτη τους, με δική του πρόταση μελετήθηκε η δράση των εμπορικών αντιπροσωπειών της ΣΟΣΔΡ στο εξωτερικό, συζήτησε με μέλη της ΚΕ, με υπεύθυνα κομματικά, σοβιετικά και οικονομικά στελέχη, έγραψε μια σειρά γράμματα και σημειώματα, πείθοντας τους ταλαντευόμενους συντρόφους ότι είναι ανάγκη να διατηρηθεί το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου, συνεννοήθηκε με τους οπαδούς της άποψής του για τις ομιλίες τους στην ολομέλεια. «Θα δώσω μάχη στην ολομέλεια για το μονοπώλιο» – έγραφε σ’ ένα από τα γράμματά του.
Ωστόσο, μετά τη χειροτέρευση της αρρώστιας του στις 13 του Δεκέμβρη, οι γιατροί απαγόρευσαν στον Λένιν να εργαστεί και δεν μπόρεσε να πάρει μέρος στην ολομέλεια. Εξαιτίας αυτού ο Λένιν έγραψε στις 13 του Δεκέμβρη το δημοσιευόμενο γράμμα για την ολομέλεια της ΚΕ, στο οποίο εξέτασε και ανέτρεψε τα επιχειρήματα του Μπουχάριν κατά του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου, που ο Μπουχάριν τα είχε εκθέσει στο γράμμα του προς την ΚΕ στις 15 του Οκτώβρη 1922. Το γράμμα του ο Λένιν το έστειλε στον I. Β. Στάλιν, καθώς επίσης και στον Λ. Ντ. Τρότσκι και στον Β. Α. Αβανέσοφ. Στο συνοδευτικό σημείωμά του προς τον Αβανέσοφ, που ήταν υπέρ της διατήρησης του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου, ο Λένιν τον παρακάλεσε να σκεφτεί καλύτερα τι χρειάζεται να προστεθεί στο γράμμα για το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου, «πώς να οργανωθεί η πάλη». Ο Λένιν, προτείνοντας στον Τρότσκι να μιλήσει στην ολομέλεια υπέρ «της άποψης ότι είναι οπωσδήποτε ανάγκη να διατηρηθεί και να ενισχυθεί το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου», υπογράμμισε ότι «στο ζήτημα αυτό δεν μπορεί να γίνει υποχώρηση».
Τα γράμματα του Λένιν, οι συζητήσεις μαζί του και η βαθιά μελέτη των υλικών για το ζήτημα αυτό έπεισαν τα μέλη της ΚΕ ότι είναι ανάγκη να διατηρηθεί το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου. Αλλαξε τη θέση του και ο Στάλιν. Ο Στάλιν έγραφε στις 15 του Δεκέμβρη 1922 στα μέλη της ΚΕ: «Λόγω του ότι στους δυο τελευταίους μήνες συγκεντρώθηκαν νέα στοιχεία… που είναι υπέρ της διατήρησης του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου, θεωρώ υποχρέωσή μου να δηλώσω ότι αποσύρω τις αντιρρήσεις μου κατά του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου, τις οποίες ανακοίνωσα γραπτά στα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής δυο μήνες πριν» (Κεντρικό κομματικό αρχείο του Ινστιτούτου Μαρξισμού – Λενινισμού της ΚΕ του ΚΚΣΕ). Ο Λένιν σημείωνε με ικανοποίηση ότι ένα μέρος των μελών της ΚΕ, που ψήφισαν τον Οκτώβρη στην ολομέλεια της ΚΕ κατά του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου, «άλλαξαν ήδη την προηγούμενή τους γνώμη» (Απαντα, τόμ. 45, σελ. 339).
Ο Λένιν ήταν κατηγορηματικά ενάντια σε οποιαδήποτε αναβολή της λύσης του ζητήματος του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου από την ολομέλεια της ΚΕ. «Αν υπάρχει φόβος ότι το ζήτημα αυτό με ανησυχεί και μπορεί μάλιστα να έχει και επίδραση στην κατάσταση της υγείας μου – έγραφε ο Βλαντιμίρ Ιλιτς – νομίζω ότι αυτό δεν είναι καθόλου σωστό, γιατί εμένα με ανησυχεί 10 χιλιάδες φορές περισσότερο η αναβολή, που κάνει εντελώς ασταθή την πολιτική μας σε ένα από τα πιο ζωτικά ζητήματα». Ο Λένιν, τασσόμενος κατηγορηματικά υπέρ της συζήτησης του ζητήματος του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου στην ερχόμενη ολομέλεια, παρόλο που δεν θα έπαιρνε μέρος σ’ αυτή, στο γράμμα του προς τον I. Β. Στάλιν στις 15 του Δεκέμβρη υπογράμμισε: «…Οι παραπέρα ταλαντεύσεις πάνω στο σπουδαιότατο αυτό ζήτημα είναι εντελώς απαράδεκτες και θα μας ματαιώσουν κάθε δουλειά» (Απαντα, τόμ. 45, σελ. 339). Στις παραμονές της ολομέλειας ο Λένιν παρακάλεσε τον Ε. Γιαροσλάβσκι να γράψει τις ομιλίες στην ολομέλεια του Μπουχάριν και του Πιατακόφ, αντίπαλων του μονοπωλίου, καθώς επίσης κατά το δυνατό και άλλες ομιλίες (Απαντα, τόμ. 45, σελ. 473).
Η ολομέλεια του Δεκέμβρη της Κεντρικής Επιτροπής ψήφισε ομόφωνα απόφαση, η οποία ακύρωνε την απόφαση της προηγούμενης ολομέλειας του Οκτώβρη και επιβεβαίωνε «ότι είναι ανάγκη να διατηρηθεί οπωσδήποτε και να σταθεροποιηθεί οργανωτικά το μονοπώλιο του εξωτερικού εμπορίου». Παρ’ όλα αυτά ο Λένιν θεωρούσε το ζήτημα του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου τόσο σπουδαίο που πρότεινε να ενημερώσουν σχετικά με αυτό την κομματική ομάδα στο επικείμενο Χ Πανρωσικό συνέδριο των Σοβιέτ και να μπει το ζήτημα αυτό για συζήτηση στο επόμενο, το XII συνέδριο του Κόμματος.
Σύμφωνα με την υπόδειξη του Λένιν το ζήτημα του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου εξετάστηκε στο XII συνέδριο του Κόμματος, που συνήλθε στις 17-25 του Απρίλη 1923. Στην απόφαση του συνεδρίου πάνω στην εισήγηση της ΚΕ του ΚΚΡ (μπ.) αναφερόταν: «Το συνέδριο τάσσεται κατηγορηματικά υπέρ του απαραβίαστου του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου και θεωρεί απαράδεκτη οποιαδήποτε παράβαση ή ταλάντευση κατά την εφαρμογή του και αναθέτει στη νέα ΚΕ να πάρει συστηματικά μέτρα για το δυνάμωμα και την ανάπτυξη του καθεστώτος του μονοπωλίου του εξωτερικού εμπορίου» («Αποφάσεις και ψηφίσματα των συνεδρίων και των συνδιασκέψεων του ΚΚΣΕ και των ολομελειών της ΚΕ», μέρος 1, 1954, σελ. 682).
99. Φριτρεντερισμός – οικονομική πολιτική της βιομηχανικής αστικής τάξης, που χαρακτηριστικό της είναι η απαίτηση του ελεύθερου εμπορίου και η μη ανάμειξη του κράτους στην οικονομική ζωή της χώρας. Το σύνθημα του ελεύθερου εμπορίου χρησιμοποιήθηκε πλατιά στον XIX αιώνα από τους Αγγλους φριτρεντεριστές για να κάνουν κοινωνική δημαγωγία. Προσπαθώντας να πάρουν με το μέρος τους τις πλατιές μάζες των εργατών στην πάλη κατά των μεγάλων γαιοκτημόνων, oι οπαδοί του ελεύθερου εμπορίου υποστήριζαν ότι η ελευθερία του εμπορίου θα βελτιώσει την οικονομική κατάσταση των εργαζομένων. Ο Κ. Μαρξ έδειξε ότι είναι εντελώς αστήριχτοι αυτοί οι ισχυρισμοί, που προέρχονται από το ότι «ο φρίτρεντερ vulgaris οπαδός του ελεύθερου εμπορίου για τις κρίσεις του σχετικά με την κοινωνία του κεφαλαίου και της μισθωτής εργασίας» δανείζεται έννοιες και κανόνες μόνο «από τη σφαίρα της απλής κυκλοφορίας ή της ανταλλαγής εμπορευμάτων» (Κ. Μαρξ και Φ. Ενγκελς, Απαντα, 2η ρωσ. έκδ., τόμ. 23ος, σελ. 187).
Σάββατο 22 Αυγούστου 2026 – Κυριακή 23 Αυγούστου 2026
Ξένοι λογοτέχνες στην εμβέλεια του ΔΣΕ
| Ο Πολ Ελιάρ στις πλαγιές του Γράμμου |
Στη διάρκεια του αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) κατά την τριετία 1946-1949 αρκετοί ξένοι λογοτέχνες ασχολούνται με αυτόν είτε με την πολιτική τους δράση είτε και με το έργο τους, προς υπεράσπιση του αγώνα του ή εναντιούμενοι σε αυτόν, στο πλαίσιο συλλογικών πρωτοβουλιών ή κατά μόνας.
Η δραστηριότητα η οποία προκύπτει, πέρα από ατομικά γνωρίσματα, αντανακλά την καμπή στην οποία βρίσκεται κάθε φορά ο αγώνας του ΔΣΕ, τη διεθνή κατάσταση, τον συσχετισμό μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλιστικών κρατών και την κατάσταση στο εσωτερικό του κράτους στο οποίο αναπτύσσεται η συγκεκριμένη δραστηριότητα ή του κράτους από το οποίο προέρχεται ο κάθε ξένος λογοτέχνης. Η δραστηριότητα αυτή αντανακλά φυσικά και τις επεξεργασίες του Διεθνούς Κομμουνιστικού Κινήματος (ΔΚΚ), αλλά και την πολιτική των ανά τον κόσμο ΚΚ.
Παντού στο πλευρό του ΔΣΕ
Σε μια σειρά κράτη, τα εγχώρια ΚΚ, οι μαζικές οργανώσεις του ΔΚΚ και Ελληνες ευρισκόμενοι εκεί – μεταξύ των οποίων και λογοτέχνες και άνθρωποι της τέχνης – δίνουν και εκεί τη μάχη για τον ΔΣΕ και τον ελληνικό λαό, και προς τούτο επιδιώκουν την κινητοποίηση σε αυτήν την κατεύθυνση των εργατικών – λαϊκών δυνάμεων του κάθε κράτους.
Στο πλαίσιο αυτό, και ξένοι λογοτέχνες και διανοούμενοι στηρίζουν τον ΔΣΕ, με διαβαθμίσεις ασφαλώς ως προς το πολιτικό περιεχόμενο, το είδος των πρωτοβουλιών, τη μαζικότητά τους και τη σταθερότητα στην πραγματοποίησή τους. Το σχετικό εύρος του πολιτικού περιεχομένου περιλαμβάνει την αναγνώριση ως διεξόδου της επικράτησης του ΔΣΕ και την υποστήριξη αυτής της επικράτησης, την απόδοση ευθύνης στις ιμπεριαλιστικές επιδιώξεις της Μ. Βρετανίας και των ΗΠΑ και στην υπηρέτηση αυτών των επιδιώξεων από το ελληνικό αστικό κράτος ή ακόμη ευρύτερα αιτήματα υπερίσχυσης του ανθρωπισμού και ειρήνευσης στην Ελλάδα και καταδίκης της ασκούμενης από το ελληνικό αστικό κράτος καταστολής.
| Συνέντευξη του Γάλλου ποιητή Λουί Αραγκόν στον «Ριζοσπάστη», 30/7/1947 |
Ξεχωρίζει επί του πρακτέου η αυτοπρόσωπη παρουσία ξένων λογοτεχνών σε περιοχές οι οποίες ελέγχονταν από τον ΔΣΕ ή σχετίζονταν μαζί του.
Προηγείται χρονικά το σύντομο πέρασμα του Λ. Αραγκόν από την κοινότητα Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στο Μπούλκες το καλοκαίρι του 1947 και η παρακολούθηση κατά δήλωσή του «των ειρηνικών αποκλειστικά εργασιών της κοινότητας». Η προσεκτική αυτή του στάση εξυπηρετούσε τη μη έως τότε αποδοχή από το γιουγκοσλαβικό κράτος και το ΚΚΕ της μετακίνησης μαχητών από το Μπούλκες στον ΔΣΕ. Ο Λ. Αραγκόν, ένθερμος υποστηρικτής νωρίτερα του αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού Ισπανίας1,τον παρομοιάζει με τον ΔΣΕ, στο πλαίσιο και του αρχικού προσδιορισμού του αγώνα του ΔΣΕ, όχι ως αγώνα για την ανατροπή της αστικής εξουσίας, αλλά ως αγώνα για την κατάργηση της μοναρχίας, την επίτευξη της εθνικής ανεξαρτησίας και τη δημοκρατική εξομάλυνση. Ο Λ. Αραγκόν υποστηρίζει συγκεκριμένα ότι «τον ρόλο του Φράνκο τον παίζει σήμερα ο ελληνικός μοναρχοφασισμός, τον ρόλο των υποστηρικτών του οι Αγγλοαμερικάνοι (…) καμιά κυβέρνηση δεν πρόκειται ποτέ να διαλύσει τον Δημοκρατικό Στρατό γιατί είναι γέννημα της ελληνικής πραγματικότητας».2
Ακολουθεί, το πρώτο δεκαπενθήμερο του Ιούνη 1949, η παρουσία του Paul Eluard στον Γράμμο. Πιο συγκεκριμένα, ο Paul Eluard έρχεται στον Γράμμο μαζί με τους Yves Farges, μέλος του Παγκοσμίου Συμβουλίου Ειρήνης, Henri Bassis και Jean – Maurice Hermann, μέλος του αριστερού σοσιαλιστικού κινήματος Γαλλίας και πρόεδρος του συνδικάτου των δημοσιογράφων. Εκεί, συναντά αντιπροσωπεία της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης και των μαζικών οργανώσεων, περιοδεύει σε τμήματα του Δημοκρατικού Στρατού και της νεολαίας του, περιηγείται σε νοσοκομειακές μονάδες, αγροτικούς συνεταιρισμούς και σχολεία, μιλά σε συγκεντρώσεις κατοίκων, απευθύνεται με το χωνί στους στρατιώτες του Εθνικού Στρατού, παρασημοφορείται με το μετάλλιο «Λιτόχωρο» και παρουσιάζει αργότερα στη Γαλλία μαζί με τα υπόλοιπα μέλη της αποστολής την εμπειρία του από τις περιοχές του ΔΣΕ. Το μήνυμά του προς τον Εθνικό Στρατό περιέχει και τα παρακάτω «Παιδιά της Ελλάδας, απευθύνομαι σε σας αγρότες, εργάτες, διανοούμενοι (…) ένας αδελφοκτόνος πόλεμος είναι ο πιο φρικτός από τους πολέμους (…) Σας ξορκίζω …να σκεφθείτε όλους εκείνους τους αθώους που κάθε μέρα πληρώνουν με το αίμα τους το δικός σας μέλλον (…) σκεφθείτε τη φρίκη της Μακρονήσου».3Ο Γάλλος ποιητής δηλώνει επίσης από τον Γράμμο ή στη διάρκεια της επιστροφής του: «Σκοπός του ταξιδιού μας δεν είναι να διαπιστώσουμε μονάχα τι κάνετε, παρά να βοηθήσουμε τη νίκη σας». «Το Βίτσι και ο Γράμμος, οι δύο αυτές κορφές του λεύτερου κόσμου, δεν είναι καθόλου κάτω από εκεί που τις είχε βάλλει η φαντασία μου (…) τιμή για τον πολιτισμένο κόσμο που δεν θέλει να πεθάνει από την ασφυκτική πίεση μιας μειοψηφίας εκμεταλλευτών, εμπρηστών του πολέμου».4
Συνάμα αναπτύσσεται η στήριξη του ΔΣΕ και εκτός των περιοχών δραστηριότητάς του.
Στη Γαλλία συγκροτείται με συμβολή λογοτεχνών και διανοουμένων η Γαλλική Επιτροπή Βοήθειας και Αλληλεγγύης στη Δημοκρατική Ελλάδα. Οι σημαντικότερες πρωτοβουλίες της είναι η συγκέντρωση συνδρομών, φαρμάκων και ειδών ένδυσης για τον ΔΣΕ, η «Εθνική Συνδιάσκεψη Βοήθειας» και η «Εβδομάδα αλληλεγγύης για την ηρωική Ελλάδα», τον Ιούνιο 1948, και η «Διεθνής Συνδιάσκεψη Βοήθειας προς τη Δημοκρατική Ελλάδα», το διήμερο 10-11 Απριλίου 1948.5 Επειτα, στις 24 Μαρτίου 1948 επίσης δημοσιεύεται στη «L’ Humanite» μανιφέστο το οποίο αναφέρει: «Οι σημερινοί Ελληνες δεν διατείνονται ούτε στο ελάχιστο ότι είναι οι αποκλειστικοί κληρονόμοι των αρχαίων Ελλήνων, αφού τα δημιουργήματα της αρχαίας Ελλάδας είναι ένα αγαθό που ανήκει σ’ ολόκληρη την ανθρωπότητα (…) Δεν μπορούν να κάνουν έκκληση (…) ώστε να μην εξαφανιστούν μέσα σ’ αυτή την πλημμύρα των επεμβάσεων ξένων δυνάμεων τύπου Τρούμαν που επεμβαίνουν με το πρόσχημα ότι η Ελλάδα είναι ένα κρίσιμο σημείο στο θέμα των πετρελαίων της Μ. Ανατολής, είτε ότι η γεωγραφική της θέση είναι πολύτιμη για τους νέους ιμπεριαλιστικούς πολέμους (…) Ας βοηθήσουμε τη δημοκρατική Ελλάδα που αγωνίζεται για την πρόοδό της».6
Ακόμη, στην Πράγα εκδίδονται έργα Ελλήνων δημιουργών και πραγματοποιούνται εκδηλώσεις τιμής της ελληνικής Εθνικής Αντίστασης από τον νεοϊδρυθέντα Ελληνο-τσεχοσλοβακικό Σύνδεσμο, ενώ στη Βιέννη κυκλοφορεί η ελληνική εφημερίδα «Ελεύθερη Φωνή».7
Παράλληλα, ένας αριθμός λογοτεχνών και διανοουμένων – όχι μόνο κομμουνιστές – συμμετέχουν σε ενέργειες κατά των εκτελέσεων, των διώξεων και συνολικά των ποινικών μέτρων στην Ελλάδα.
Αναλυτικότερα, στη Γαλλία συνυπογράφονται διαμαρτυρίες απευθυνόμενες κατά περίπτωση στον ΟΗΕ, στην ελληνική κυβέρνηση, στον Ελληνα πρωθυπουργό, στη γαλλική κυβέρνηση και στους Γάλλους πολίτες, με αντικείμενο την καταγγελία των μεταδεκεμβριανών διώξεων από τους Φρεντερίκ Ζολιό Κιουρί, Ιρεν Ζολιό Κιουρί, Λ. Αραγκόν, Πωλ Λανζεβαίν,8το Γ΄ Ψήφισμα9από τους Αραγκόν, Ωρίγκ, Μπλες Κασσού, Ντεάρμ, Ελυάρ, Φινμπέρ, Γκανζό, Γκιεγιεβίκ, Ιγκνέ Ζαματί, Ζουβενέλ, Κορμπυζιέ, Μαρσενάκ, Μασσόν, Μασσώτ, Μοργκάν, Μουσσινάκ, Πιγιεμέν, Ρονζ, Σαντούλ, Τριολέ, Μπλος και τη σωτηρία φυλακισμένων και απειλούμενων με εκτέλεση το 1949.10 Το μη κομμουνιστικό περιοδικό «Esprit» δημοσιεύει με τη σειρά του ένα άρθρο για τη Μακρόνησο, μια επιστολή του Γραφείου Γυναικών του ΕΑΜ Αθήνας, η οποία καταλήγει «βοηθήστε να ακουστεί σ’ ολόκληρο τον κόσμο το δίκαιο αίτημά μας: Συμφιλίωση και ειρήνη στη χώρα» και ένα σχόλιό του επί της επιστολής: «Οι διώξεις εντάθηκαν ως αντίποινα για την απόπειρα δολοφονίας κατά του υπουργού Δικαιοσύνης. Δεν πρόκειται πλέον περί καταδικασμένων σε θάνατο, αλλά περί ομήρων που τουφεκίζονται κατά εκατοντάδες».11
Στις ΗΠΑ επίσης, η Εύα Πάλμερ12 δραστηριοποιείται στην κίνηση Προοδευτικοί Πολίτες, αρθρογραφεί στο δελτίο του Ελληνοαμερικανικού Συμβουλίου και παραδίδει διαμαρτυρία της ακόμη και στον Πρόεδρο Harry Truman.13
Ο Ναζίμ Χικμέτ, μετά τη λήξη του αγώνα του ΔΣΕ, ενοποιεί πολιτικά τους πολιτικούς κρατούμενους και την κατάστασή τους σε Ελλάδα και Τουρκία και τους αντιπαραθέτει στην επίσης κοινή πολιτική παρουσία των κυβερνήσεών τους ως συμμάχων στο ΝΑΤΟ. Στο βάθος αναδεικνύει την ταξική διαίρεση σε κάθε έθνος – εν προκειμένω σε Ελλάδα και Τουρκία -, και από την άλλη τα κοινά συμφέροντα, τους δεσμούς και τον διεθνισμό μεταξύ των εργατικών τάξεων και των πολιτικών πρωτοποριών διαφορετικών εθνών. Το 1952, ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Βαρσοβίας μεταδίδει γράμμα του προς τον ελληνικό λαό: «Αδέλφια Ελληνες, υπάρχουν δύο Τουρκίες και δύο Ελλάδες. Η αληθινή και η ψεύτικη. (…) Η μια είναι η Ελλάδα του Μπελογιάννη και των χιλιάδων Ελλήνων πατριωτών που υποφέρουν στις φυλακές. Η πατρίδα του ελληνικού λαού. Αυτή είναι η γνήσια Ελλάδα. Είναι η Τουρκία με τους χιλιάδες Τούρκους πατριώτες, που σαπίζουν στα μπουντρούμια. Η Τουρκία του τούρκικου λαού. Αυτή είναι η γνήσια Τουρκία… Οι λαοί της Τουρκίας και της Ελλάδας, φιλιωμένοι ο ένας με τον άλλο, με τη βοήθεια των λαών όλου του κόσμου, θα τσακίσουνε στο τέλος αυτούς τους εχθρούς τους. Αυτό το πιστεύω».
«Τρέξε Μαγιακόφσκι, να τον πούμε αυτόν τον άνεμο. Τρέξε, Σικελιανέ, τρέξε Αραγκόν, τρέξε Νερούδα. Τρέξε Ναζίμ Χικμέτ να τραγουδήσουμε αυτόν τον άνεμο».14
Ο Γιάννης Ρίτσος προτρέπει ποιητικά στις «Γειτονιές του κόσμου» για μια λογοτεχνική απόδοση του αγώνα του ΔΣΕ, των χαρακτηριστικών του, της ηθικής του αξίας, των πολιτικών μηνυμάτων του και της συμβολής του στην ταξική πάλη. Και όντως, με έναυσμα τον αγώνα του ΔΣΕ, παράγονται τα χρόνια 1946 – 1949 και το επόμενο διάστημα, έργα πεζά, χρονικά, ποιήματα και ποιητικές απόπειρες.
Ο Πολ Ελιάρ ετοιμάζει μια ποιητική συλλογή, εμπνευσμένη από την παραμονή του στην Ελεύθερη Ελλάδα. Η συλλογή δημοσιεύτηκε εν μέρει στο περιοδικό «Letters Francais» και κυκλοφόρησε το 1949 στο Παρίσι σε ένα λεύκωμα με τίτλο «Greece, ma rose de raison – Ελλάδα, ρόδο του λογικού μου».15
Ο Πάμπλο Νερούδα, έπειτα, συνθέτει την ποιητική του συλλογή Γενικό Ασμα (Canto General) κατά το μεγαλύτερο μέρος της το 1948 και τις αρχές του 1949. Σε αυτήν περιλαμβάνει στην ενότητα Χρονικό 1948 και το ποίημα Ελλάδα, ενώ εντοπίζονται αναφορές στην Ελλάδα και τα γεγονότα του διαστήματος 1946 – 1949 και σε άλλα ποιήματα της ενότητας.
Υφολογικά και θεματικά γνωρίσματα αυτών των ποιημάτων είναι η εκλαϊκευτικότητα, η ακρίβεια, το μέτρο, ο ανθρώπινος τόνος, η πρωταγωνιστική παρουσία απλών ανθρώπων, η ανάδειξη του φυσικού τοπίου και της ομορφιάς του, οι ιστορικοί παραλληλισμοί και η οικουμενική διάσταση των γεγονότων.
Σε όλο αυτό το υλικό, ως αντίπαλοι του ΔΣΕ, στο πλαίσιο των τότε επεξεργασιών του ΔΚΚ, ορίζονται ο φασισμός και ο ιμπεριαλισμός των ΗΠΑ και συνολικά «τα ιμπεριαλιστικά κράτη της Δύσης». Ο Πολ Ελιάρ γράφει στο Προσεύχονται οι χήρες και οι μανάδες: «Με τα όπλα και με το αίμα λυτρώστε μας από τον φασισμό».16Ο Πάμπλο Νερούδα γράφει επίσης στο Γονσάλες Βιδέλα ο προδότης της Χιλής: «Το χτήνος σκούραινε τα χώματα με τον παρά του, όταν μετά τις εκτελέσεις έστριβε το μουστάκι τουλάχιστον κοντά στον Βορειοαμερικανό Πρεσβευτή που του σερβίριζε το τσάι».17
Σε άλλα σημεία, ο Πάμπλο Νερούδα – πολιτικά εύστοχα – χρησιμοποιεί παραστάσεις από διάφορα μέρη του κόσμου, βλέπει απεργίες ανθρακωρύχων και περιγράφει την κοινωνική ανισότητα και τη φτώχεια, όπως αυτές εκδηλώνονταν, στις χώρες της Λατινικής Αμερικής. Με αυτόν τον τρόπο εντάσσει τον αγώνα του ΔΣΕ στην ταξική πάλη, η οποία διεξάγεται οικουμενικά, και αναδεικνύει την αντίθεση εργατικής – αστικής τάξης ως το υπόβαθρο όποιου επαναστατικού γεγονότος και την εργατική τάξη ως το υποκείμενο των κοινωνικών αγώνων – της επαναστατικής αλλαγής. Διαβάζουμε στο ποίημα Ελλάδα: «Το αίμα το ελληνικό τρέχει την ώρα τούτη. Στους λόφους ξημερώνει… Στη Λότα βρίσκονται τα κάτω ανθρακωρυχία: Ειν’ ένα κρύο λιμάνι του βαριού ανταρκτικού χειμώνα»,18 στο Ο νικηφόρος λαός: «Σε τούτον τον αγώνα βρίσκεται η καρδιά μου. Ο λαός μου θα νικήσει. Ενας ένας όλοι οι λαοί θα νικήσουν… Τούτες οι συμφορές θα ζουπηχτούνε σα μαντήλια ως να στιφτούνε τόσα δάκρυα χυμένα στις υπόγειές γαλαρίες»19και στο Γονσάλες Βιδέλα ο προδότης της Χιλής: «Απ’ τις αρχαίες κορδιγιέρες ξεφύτρωσαν οι δήμιοι σαν κόκκαλα, σαν αγκάθια αμερικάνικα, πάνω στη δασιά κορφή μιας γενεαλογίας καταστροφών: Κολλήσανε γίνανε βεντούζα πάν στην αθλιότητα όλης μας της φτωχολογιάς».20
Ο Πολ Ελιάρ χρησιμοποιεί τη μορφολογία του εδάφους, τον επιβλητικό Γράμμο, τον ημερήσιο κύκλο και τα καιρικά φαινόμενα των εποχών για να συμβολίσει τις κοινωνικές δυνάμεις οι οποίες συγκρούονται το διάστημα 1946 – 1949, το διακύβευμα το οποίο κρίνεται, και στο βάθος τη διαχρονική διαπάλη του «παλιού» με το «καινούριο». Διαβάζουμε στο Γράμμος: «Ο Γράμμος είν’ λίγο τραχύς οι άνθρωποι τον γλυκαίνουν / Τους βάρβαρους σκοτώνουμε μικραίνουμε τη νύχτα / Κι απ’ το μπαρούτι πιο κουτοί μας αγνοούν οι εχθροί μας / Δεν ξέρουν τίποτα απ’ τον άνθρωπο ούτε απ’ την έξοχη τη δύναμή του / Η καρδιά μας στιλβένει την πέτρα» και στο Παρθένο Βουνό: «Ο ήλιος είναι ζωντανός τα πόδια του πατάνε στη γη / Τα χρώματά του φτιάχνουν τα μάγουλα που κοκκινίζουν απ’ τον έρωτα».21
Επειτα, τα πρόσωπα στην επί του θέματος ποίηση του Πολ Ελιάρ είναι απλοί στρατιώτες, νέοι και γυναίκες, οι οποίοι όλοι τους υπερβαίνουν συνήθως το ανθρώπινο και καθημερινό στοιχείο. Ο Πολ Ελιάρ εστιάζει επίσης σε πιο ανθρώπινες μορφές, στις μητέρες, τις γυναίκες και τα παιδιά όσων αγωνιστών χάνουν τη ζωή τους ή διώκονται. Διαβάζουμε για παράδειγμα στο Προσεύχονται οι χήρες και οι μανάδες: «Νανουρίζαμε ολάκερο το φως και τα στήθη μας φούσκωναν γάλα / Αφήστε μας να πάρουμε ντουφέκι να βάλουμε σημάδι τους φασίστες» και στο Μάτια που υποφέρουν πολύ στα αλήθεια να κοιτάζουν: «Ομορφότερα μάτια μαύρα δεν μπορεί να καλύψει πιο απαλά νεκρώσιμο πέπλο κι ακόμα ζωντανά τα ενταφιάζει η λύπη».22
Ο Πάμπλο Νερούδα από τη μεριά του εκφράζει ποιητικά αισιοδοξία για το προχώρημα τελικά της ιστορικής εξέλιξης και την επικράτηση της εργατικής τάξης και στην Ελλάδα, παρά την υποχώρηση του ΔΣΕ, την επακόλουθη επιβολή διώξεων και τις δυσκολίες για το κίνημα. Διαβάζουμε στο ποίημα Εγώ θα ζήσω 1949: «Εγώ δεν θα πεθάνω. Τώρα τούτη τη μέρα τη γεμάτη ηφαίστεια κινάω για τα πλήθη, για τη ζωή… σήμερα που οι πιστολάδες σεργιανίζουνμε τη δυτική κουλτούρα υπομάλης, με τα χέρια που σκοτώνουν στην Ισπανία, και τις κρεμάλες που αιωρούνται στην Αθήνα, και την ατιμία που κυβερνάει τη Χιλή και παύω πια να λέω με λέξεις με λαούς και δρόμους που με προσμένουνε ξανά, και που χτυπούν με χέρια έναστρα την πόρτα μου».23
Η εναντίωση της αστικής πλευράς
Αυτονόητα, το ελληνικό αστικό κράτος, τα υπόλοιπα ανά τον κόσμο αστικά κράτη, οι μηχανισμοί τους και μια σειρά αστοί λογοτέχνες εναντιώνονται στη δραστηριότητα ξένων λογοτεχνών υπέρ του ΔΣΕ. Αυτό περιλαμβάνει απαγορεύσεις, πιέσεις και την αστική προπαγάνδα για τον αγώνα του ΔΣΕ.
Για παράδειγμα, απαγορεύεται η κυκλοφορία στην Ελλάδα της Ματωμένης Βίβλου του Πολ Ελιάρ. Διαβάζουμε σε διαταγή του Γ΄ σώματος στρατού: «Εξεδώθησαν και εκυκλοφόρησαν τα βιβλία Μουργκάνα του Τάκη Χατζή και Ματωμένη Βίβλος του Πωλ Ελυάρ εις Γαλλικήν και Ελληνικήν γλώσσαν και προσεχώς εις Τσεχοσλοβακικήν. Επειδή το περιεχόμενο των ως άνω βιβλίων κρίνεται ότι είναι προδοτικόν και ανθελληνικόν καλείσθε όπως απαγορεύσητε την κυκλοφορίαν των, εάν κυκλοφόρησαν δε να κατασχεθώσιν».24
Επειτα, ορίζονται ως εκπρόσωποι του ελληνικού πνεύματος σε έκθεση του ΟΗΕ στο Παρίσι το 1946 οι Στρατής Μυριβήλης, Αχιλλέας Κύρου, Σπύρος Παναγιωτόπουλος και Σωτήρης Σκίπης. Οι τελευταίοι στις διάφορες περιοδείες τους διαψεύδουν τη δράση παρακρατικών ομάδων στην Ελλάδα, τις αυθαίρετες δικαστικές αποφάσεις και το μαρτύριο των τόπων εξορίας, κατηγορούν τους αντιπάλους τους ως ενεργούμενα ξένων – ανατολικών χωρών και διακινούν στα χρόνια του Εμφυλίου επιμελημένα φυλλάδια, αναφερόμενα στο ονομαζόμενο από την αστική πλευρά «παιδομάζωμα» παιδιών από το ΚΚΕ και μεταφορά τους σε σοσιαλιστικά κράτη.25
Ο Τζ. Σταϊνμπεκ πάλι μιλά κατά καιρούς ενάντια στον ΔΣΕ. Η Μέλπω Αξιώτη τον εντοπίζει σε δημόσια εκδήλωση, του απευθύνεται, τον ελέγχει για τη στάση του και μεταφέρει τον διάλογό τους: «Οι φίλοι μου αυτή την ώρα είναι φυλακισμένοι από εσάς τους Αμερικανούς… Οι Ελληνες αγαπούσαμε πάντα τους Αμερικανούς. Βοήθησε εσύ όπως μπορείς ώστε να μη τους μισήσουμε… Αι νόου μου λέει. Την ώρα που αλληλοκοιταζόμαστε ήταν μια μάχη ανάμεσα στον ένοχο και τον κατήγορό του. Απάνω στο δικό μου πρόσωπο αντίκρυσε την Ελλάδα και ντράπηκε».26
Εναντιούμενος στον ΔΣΕ και τη δραστηριότητα των Ελλήνων και των ξένων λογοτεχνών στο Λονδίνο είναι και ο μη συντηρητικός Νάνος Βαλαωρίτης που αλληλογραφεί το 1948 στον Οδυσσέα Ελύτη: «Εδώ υπάρχουν τα διάφορα αυτά καθίκια οι κομμουνιστές και κομμουνίζοντες και δεν τους κάνουν τίποτε».27Ο Αλέξανδρος Ξύδης ακόμη φοβάται μια έμπρακτη στήριξη στον ΔΣΕ από τους ανά τον κόσμο κομμουνιστές και γράφει στον Γιώργο Σεφέρη επίσης το 1948: «Βέβαια αν είχαμε μεγάλες επεμβάσεις διεθνών ταξιαρχιών κ.λπ. δεν ξέρει κανείς πότε και πώς μπορεί να πάει το πράγμα».28
Τι φανερώνει η δραστηριότητα ξένων λογοτεχνών;
Η δραστηριότητα ξένων λογοτεχνών, αναφορικά με τον αγώνα του ΔΣΕ, και από πολλές διαφορετικές περιοχές και κράτη, υπήρξε ευδιάκριτη. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι οι ξένοι αυτοί λογοτέχνες έβλεπαν ένα κοινό στοιχείο ανάμεσα στη δική τους κατάσταση και τον αγώνα του ΔΣΕ. Το κοινό αυτό στοιχείο ήταν η ταξική πάλη η οποία διεξαγόταν σε όλο τον κόσμο ανάμεσα στην εργατική και την αστική τάξη στα καπιταλιστικά κράτη, αλλά και μεταξύ των καπιταλιστικών και των σοσιαλιστικών κρατών. Στο βάθος, το κοινό στοιχείο ήταν το διακύβευμα της εποχής, η ανατροπή δηλαδή της αστικής εξουσίας και το χτίσιμο της καινούριας κοινωνίας του σοσιαλισμού.
Αποδεικνύεται ακόμη ότι και ο αγώνας του ΔΣΕ ήταν όχι μια ελληνική εξαίρεση, αλλά έκφραση στην Ελλάδα αυτής της διεξαγόμενης ανά τον κόσμο ταξικής πάλης και της ανταπόκρισης του ΚΚΕ σε αυτήν την πάλη, παρά το αρχικό προγραμματικό έλλειμμα στον προσδιορισμό του αγώνα του ΔΣΕ.
Για αυτό τον λόγο, ο αγώνας του ΔΣΕ ενέπνευσε μια σειρά λογοτέχνες και διανοούμενους για μια δραστηριότητα και μια λογοτεχνική δημιουργία, οι οποίες επέδρασαν στη συνείδηση, επιδίωκαν μια νικηφόρα έκβαση του αγώνα του ΔΣΕ, συντέλεσαν θετικά στην εξέλιξη του αγώνα του ΔΣΕ, έδωσαν ορισμένα αξιόλογα έργα και άφησαν παραδείγματα σε βάθος χρόνου για τη διεξαγωγή της ταξικής πάλης.
Σημειώσεις:
1. Ο Λ. Αραγκόν τάχτηκε υπέρ του Δημοκρατικού Στρατού Ισπανίας, σε όλη τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, κάλυψε άλλωστε δημοσιογραφικά τα γεγονότα από τη στήλη της εφημερίδας «Ce Soir» υπερασπιζόμενος τον Δημοκρατικό Στρατό Ισπανίας. Οταν οι Ισπανοί φασίστες δολοφόνησαν τον κορυφαίο ποιητή Φρεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, συνέταξε μαζί με άλλους λογοτέχνες τον «Ορκο των ποιητών», ο οποίος υιοθετήθηκε από το Δεύτερο Διεθνές Συνέδριο Συγγραφέων το οποίο πραγματοποιήθηκε στην Ισπανία. Το κείμενο υπογράφτηκε από λογοτέχνες όπως οι Πάμπλο Νερούδα, Μπέρτολτ Μπρεχτ, Ι. Ερεμπουργκ κ.ά.
2. Λ. Μαυροειδής, «Η ελευθερία είναι αδιαίρετη συνέντευξη του απεσταλμένου μας με τον Γάλλο ποιητή Λ. Αραγκόν», «Ριζοσπάστης», 30.7.1947.
3. Νάση Μπάλτα, «Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1946 – 1949) μέσα από τον γαλλικό Τύπο», εκδόσεις «Οδυσσέας», Αθήνα 1993, σ. 187-189.
4. «Χαιρετισμός Πωλ Ελυάρ προς τους μαχητές του ΔΣΕ», «Προς τη Νίκη», 17.6.1949.
5. ΕΛΙΑ – Αρχείο Θράσου Καστανάκη, Φάκελος 32 – υπ. πολιτικά, Ελληνική Δημοκρατική Ενωση στο Παρίσι. Νάση Μπάλτα, «Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1946-1949) μέσα από τον γαλλικό Τύπο», ό.π., σ. 181-184.
6. Νάση Μπάλτα, «Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1946-1949) μέσα από τον γαλλικό Τύπο», ό.π., σ. 186.
7. «Τσεχοσλοβακία», «Ριζοσπάστης», 5.12.1946. Γ. Γεωργιάδης, «Η Τσεχοσλοβακία τιμά την ελληνική αντίσταση», «Ο Ρίζος της Δευτέρας», 14.4.1947. Γιώργος Λαμπρινός, «Ευτυχισμένη Πράγα», «Ο Ρίζος της Δευτέρας», 22.12.1947. «Ελεύθερη Φωνή», «Ελεύθερη Ελλάδα», 28.10.1947.
8. «Οι Γάλλοι διανοούμενοι», «Ελεύθερα Γράμματα» τεύχος 22, 5.10.1945, σ. 1.
9. «Οι Γάλλοι διανοούμενοι», «Ελεύθερα Γράμματα» τεύχος 51, 15.9.1946, σ. 280.
10. Νάση Μπάλτα, «Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1946-1949) μέσα από τον γαλλικό Τύπο», ό.π., σ. 184.
11. Νάση Μπάλτα, «Ο Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1946-1949) μέσα από τον γαλλικό Τύπο», ό.π., σ. 192-193.
12. Η Εύα Πάλμερ υπήρξε σύζυγος του ποιητή Αγγελου Σικελιανού, ήταν ιστορικός τέχνης, ερευνήτρια του αρχαίου ελληνικού θεάτρου και γενικότερα ερευνήτρια του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
13. «Ο Ελληνισμός της Αμερικής στο πλευρό του λαού μας», «Ελεύθερη Ελλάδα», 31.5.1946. «Ο Ελληνισμός της Αμερικής», «Ελεύθερα Γράμματα» τεύχος 7, 23.6.1945, σ. 1-2. Β. Τσαρλαμπά – Κακλαμάνη (επιμ.), «Ανέκδοτα ποιήματα και γράμματα του Αγγελου Σικελιανού», εκδόσεις «Βιβλιοπωλείον της Εστίας», 1981, σ. 136-137.
14. Γιάννης Ρίτσος, «Οι γειτονιές του κόσμου», εκδ. «Κέδρος», 1957, σ. 134, 135, 136, 137.
15. Αριστούλα Ελληνούδη, «Η Ελλάδα του Πωλ Ελυάρ» «Ριζοσπάστης», 27 Μάη 2001.
16. Αριστούλα Ελληνούδη, «Η Ελλάδα του Πωλ Ελυάρ» «Ριζοσπάστης», 27 Μάη 2001.
17. Πάμπλο Νερούδα, «Γενικό Ασμα» (Κάντο Χενεράλ), τόμος 2ος, επίμ. Δανάη Στρατηγοπούλου, εκδόσεις «Gutenberg», σ. 90.
18. Πάμπλο Νερούδα, «Γενικό Ασμα» (Κάντο Χενεράλ), τόμος 2ος, επίμ. Δανάη Στρατηγοπούλου, εκδόσεις «Gutenberg», σ. 84-85.
19. Πάμπλο Νερούδα, «Γενικό Ασμα» (Κάντο Χενεράλ), τόμος 2ος, επίμ. Δανάη Στρατηγοπούλου, εκδόσεις «Gutenberg», σ. 89.
20. Πάμπλο Νερούδα, «Γενικό Ασμα» (Κάντο Χενεράλ), τόμος 2ος, επίμ. Δανάη Στρατηγοπούλου, εκδόσεις «Gutenberg», σ. 89-92
21. Αριστούλα Ελληνούδη, «Η Ελλάδα του Πωλ Ελυάρ», «Ριζοσπάστης», 27 Μάη 2001.
22. Αριστούλα Ελληνούδη, «Η Ελλάδα του Πωλ Ελυάρ», «Ριζοσπάστης», 27 Μάη 2001.
23. Πάμπλο Νερούδα, «Γενικό Ασμα» (Κάντο Χενεράλ), τόμος 3ος, επίμ. Δανάη Στρατηγοπούλου, εκδόσεις «Gutenberg», σ. 213.
24. Αρχείο Γ΄ σώματος στρατού, φάκελος 1223/Β/88, υποφάκελος Β, διαταγή από Γ Σώμα Στρατού την 25/8/1949 προς VII Μεραρχία, 87 Στρατιωτική Περιοχή, Σ. Δ Κ. Μακεδονίας – Θράκης περί βιβλίων ΔΣ, Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού.
25. Αρχείο Στρατή Μυριβήλη, ενότητα VII, φάκελος 36, υποφάκελος 2, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα – Τμήμα Αρχείων. «Λιγότερη ζημιά», «Ελεύθερα Γράμματα» τεύχος 55, 15.11.1946, σ. 344.
26. Μέλπω Αξιώτη, «Συνέντευξη Στάινμπεκ προς την Ελεύθερη Ελλάδα», «Ελεύθερη Ελλάδα», 29.7.1947.
27. Αρχείο Οδυσσέα Ελύτη, ενότητα φιλολογικά Β, φάκελος 2, υποφάκελος 3, επιστολή Νάνου Βαλαωρίτη, 27.4.1948, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα – Τμήμα Αρχείων.
28. Αρχείο Γιώργου Σεφέρη, ενότητα ΙΙ, υποενότητα Α, φάκελος 39, υποφάκελος 6, επιστολή Αλέξανδρου Ξύδη, 6.3.1948, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα – Τμήμα Αρχείων.
Του
Βασίλη ΜΟΣΧΟΥ*
* Ο Β. Μόσχος είναι μέλος του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ
Πηγή : Ριζοσπάστης 22 – 23 / 8 – 2026
ΤΕΧΝΕΣ
Το «Βλέμμα του Οδυσσέα» στις φωτιές του μέλλοντος
Υπάρχουν κινηματογραφικές σκηνές που δεν τελειώνουν και δεν ξεχνιούνται, όταν πέφτουν οι τίτλοι τέλους. Συνεχίζουν να ζουν μέσα στον χρόνο, σαν ανοιχτές πληγές. Μία από αυτές βρίσκεται στο «Βλέμμα του Οδυσσέα» του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Είναι εκείνη, που ο πρωταγωνιστής (ο Χάρβεϊ Καϊτέλ), διασχίζει την ταραγμένη Βαλκανική Χερσόνησο, ως άλλος Οδυσσέας, σ’ ένα παράξενο ταξίδι επιστροφής, μέσα απ’ τη μνήμη.
Περιδιαβαίνει σε παλιά αστικά σκηνικά που έχουν καταρρεύσει, ρημάξει και ξεθωριάσει. Φλώρινα, Κορυτσά, Μοναστήρι, Φιλιππούπολη, Μαύρη Θάλασσα, Κονστάντσα, Βουκουρέστι, Δούναβης, Βελιγράδι, Μόσταρ, Σαράγιεβο.
Ενα ταξίδι σε τοπία ανοιχτών πληγών. Κίνητρο αυτής της περιπλάνησης, ένα κουτί φιλμ των πρωτοπόρων κινηματογραφιστών των Βαλκανίων, των αδελφών Μανάκη, το οποίο έχει μείνει ανεμφάνιστο και ανεπεξέργαστο, απ’ τις αρχές του 20ού αιώνα. Οπως ακριβώς και η υπόθεση των Βαλκανίων.
Στην πραγματικότητα, αναζητά τη χαμένη ψυχή μιας περιοχής που γνώρισε πολέμους, εξορίες, διαμελισμούς, προδοσίες, το βλέμμα που χάθηκε μέσα στην Ιστορία.
Κάποια στιγμή μπαίνει σε ένα ταξί. Εξω το χιόνι πυκνώνει, σκεπάζει τα πάντα. Ο οδηγός (που ερμηνεύει ο Θανάσης Βέγγος), σταματά και, μέσα στη λευκή σιωπή, λέει σχεδόν ψιθυριστά, μια από τις πιο σπαρακτικές φράσεις του ελληνικού κινηματογράφου:
«Ξέρεις κάτι; Η Ελλάδα πεθαίνει. Πεθαίνουμε σαν λαός. Κάναμε τον κύκλο μας, δεν ξέρω πόσες χιλιάδες χρόνια, ανάμεσα σε σπασμένες πέτρες και αγάλματα. Και πεθαίνουμε… Αλλά αν είναι να πεθάνει η Ελλάδα, να πεθάνει γρήγορα. Γιατί η αγωνία κρατάει πολύ και κάνει πολύ θόρυβο».
Τριάντα και πλέον χρόνια μετά, το χιόνι εκείνης της σκηνής, μοιάζει να μην έλιωσε ποτέ κι εκείνα τα λόγια να επιστρέφουν, με μια παράξενη επικαιρότητα.
Ο Αγγελόπουλος δεν ήταν προφήτης καταστροφών. Ηταν, μάλλον, ποιητής της μνήμης. Οι εικόνες του δεν μιλούσαν μόνο για το παρελθόν, αλλά και για το μέλλον που διαμορφώνουν οι επιλογές του παρόντος. Γι’ αυτό και η σκηνή, έξω από το χιονισμένο ταξί, μάλλον μας προϊδεάζει για τον τρόπο θανάτου μιας χώρας, σαν σπίτι που αδειάζει αργά αργά. Που κάθε μέρα λείπει και κάτι. Ενα γέλιο. Ενα δικαίωμα. Ενα όνειρο. Μια στήριξη. Ενα σχολείο, ένα νοσοκομείο, οι άνθρωποι.
Μόνη παρούσα η φτώχεια. Οχι μόνο στις στατιστικές, αλλά εκεί, σφηνωμένη μέσα στις ζωές. Σαν μόλυνση επώδυνη, που δηλητηριάζει το σώμα της κοινωνίας, με φόντο έναν τόπο που φθείρεται αργά, ύπουλα, με λογαριασμούς, ενοίκια, απλήρωτες υπερωρίες, συντάξεις πείνας και νέους ανθρώπους που – χάνοντας το δικαίωμα να ονειρευτούν στον τόπο τους – γεμίζουν αεροδρόμια, αντί εργοστάσια, σχολεία και εργαστήρια.
Γιατί; Γιατί σ’ αυτήν την πυρπολημένη χώρα, (τη χαρά του επενδυτή), σχεδόν τίποτα δεν αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό δικαίωμα. Σ’ αυτήν, η Ιστορία μπορεί να ξεπουλιέται, οι άνθρωποι ν’ απανθρακώνονται, η εργασία να απαξιώνεται και η ειρήνη να θυσιάζεται στους γεωπολιτικούς σχεδιασμούς.
«…ανάμεσα σε σπασμένες πέτρες και αγάλματα»
Ισως όμως, η πιο οδυνηρή μεταμόρφωση αφορά αυτό το τελευταίο, το ξεπούλημα του πολιτισμού. Η χώρα που γέννησε μνημεία παγκόσμιας ακτινοβολίας βλέπει την πολιτιστική της κληρονομιά να αντιμετωπίζεται ως προϊόν εμπορικής εκμετάλλευσης. Αρχαιολογικοί χώροι νοικιάζονται για πολυτελείς εκδηλώσεις. Δημόσιοι πολιτιστικοί οργανισμοί λειτουργούν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια, ενώ η αξία ενός μνημείου, μετριέται με τα έσοδα που μπορεί να αποφέρει.
Και μέσα σ’ αυτήν την ξέφρενη αγοραπωλησία διαρκείας, ακούγεται ξανά, εκείνο το «…ανάμεσα σε σπασμένες πέτρες και αγάλματα» του αξέχαστου Θανάση Βέγγου, που πίστευε πως η μεγαλύτερη τραγωδία ήταν ο θάνατος της Ελλάδας.
Ισως, όμως, η μεγαλύτερη τραγωδία να μην είναι ακριβώς αυτό, αλλά το να συνεχίζει μια χώρα να υπάρχει στον χάρτη, ενώ αδειάζει σιγά σιγά από το περιεχόμενό της.
Να γεμίζουν τα ξενοδοχεία της, αλλά να αδειάζουν τα χωριά της.
Να σπάνε ρεκόρ οι δείκτες του τουρισμού και του χρηματιστηρίου, ενώ καταρρέουν οι οικογενειακοί προϋπολογισμοί.
Να θαυμάζει ο κόσμος την Ακρόπολη, την ίδια ώρα που αυτοί που ζουν στη σκιά της παλεύουν να επιβιώσουν.
Μια χώρα δεν πεθαίνει όταν είναι φτωχή. Ούτε όταν δοκιμάζεται. Πεθαίνει όταν της επιβάλλουν το να θεωρεί φυσιολογική την αδικία, τον εκμαυλισμό, το ξεπούλημα, τη φαυλότητα, την εκμετάλλευση.
Το ότι η Υγεία, η Παιδεία, η Στέγη, το Νερό και ο Πολιτισμός είναι προϊόντα με τιμή πώλησης.
Οτι είναι λογικό, η Ιστορία να παραδίδεται στους χορηγούς, οι αρχαιότητες να γίνονται εμπορικό ντεκόρ και η νέα γενιά να μεγαλώνει πιστεύοντας πως η ξενιτιά είναι μονόδρομος και η αξιοπρέπεια πολυτέλεια.
Ισως αν ξαναγυριζόταν σήμερα εκείνη η σκηνή, το αυτοκίνητο να σταματούσε, όχι επειδή θα χιόνιζε, αλλά επειδή θα έπεφτε παντού στάχτη. Στάχτη από τα δάση και τις καλλιέργειες που – πάλι – αφανίστηκαν. Από τις περιουσίες που – πάλι – έγιναν αποκαΐδια. Από τους κόπους μιας ολόκληρης ζωής που – πάλι – παραδόθηκαν στις φλόγες. Από τους ανθρώπους που – πάλι – χάθηκαν.
Μπορεί η φράση της ταινίας, που έμεινε χαραγμένη στη συλλογική μνήμη να ήταν: «Η αγωνία κρατάει πολύ και κάνει πολύ θόρυβο», όμως στη σημερινή Ελλάδα, τον μεγαλύτερο θόρυβο, τον κάνει η προσπάθεια να θαφτούν οι ευθύνες και να καλυφθούν οι ένοχοι.
– Τον κάνει ο θόρυβος του θράσους των κυβερνώντων, την ώρα που άνθρωποι σκοτώνονται και η γη ακόμη καπνίζει.
– Ο θόρυβος των επίσημων διαβεβαιώσεων ότι «όλα λειτούργησαν όπως έπρεπε», ενώ ολόκληρες περιοχές παλεύουν μέσα στα συντρίμμια και τις πληγές τους.
– Τον κάνει ο θόρυβος των ευρωπαϊκών επαίνων για τις δήθεν «βέλτιστες πρακτικές» πολιτικής προστασίας, όταν στην Ελλάδα και σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι ζωές των ανθρώπων μετατρέπονται σε κόλαση.
Κάθε φορά και μια νέα επιχείρηση λήθης και χειραγώγησης
Και ύστερα έρχονται κι οι άλλοι θόρυβοι. Η επόμενη είδηση. Το επόμενο επικοινωνιακό πυροτέχνημα. Η επόμενη τεχνητή αντιπαράθεση, για να θάψει την οργή και την απελπισία. Για να μετακινηθεί η δημόσια συζήτηση από τον όλεθρο των πυρκαγιών, σε κάτι ανώδυνο κι ακίνδυνο. Πάντα η ίδια τακτική. Κουκούλωμα, σοφιστείες και καθημερινές επιχειρήσεις λήθης και χειραγώγησης. Δεν είναι τυχαίο. Αυτό γινόταν πάντα… Αφού όποιος ελέγχει τη μνήμη, ελέγχει και το μέλλον. Και τώρα, αυτό ακριβώς επιδιώκουν. Να ξεχάσουμε τις φωτιές πριν ακόμη κρυώσουν οι στάχτες. Να ξεχάσουμε την ακρίβεια πίσω από τους πανηγυρικούς δείκτες της δήθεν ανάπτυξης. Να ξεχάσουμε την εκποίηση των δημόσιων αγαθών, πίσω από τον μανδύα του «εκσυγχρονισμού». Να ξεχάσουμε ακόμη και ότι η χώρα εμπλέκεται όλο και βαθύτερα σε επικίνδυνους πολεμικούς σχεδιασμούς, βαφτίζοντας κάθε εμπλοκή «γεωπολιτική αναβάθμιση».
Ισως, τελικά, ο ταξιτζής του Αγγελόπουλου να έκανε λάθος, μόνο σε ένα σημείο. Δεν πεθαίνει η Ελλάδα. Αυτό που επιχειρείται, είναι να νεκρωθεί η μνήμη του λαού. Γιατί ένας λαός που θυμάται, συγκρίνει. Αναρωτιέται. Ζητά λογαριασμό. Δεν αρκείται στις επίσημες αφηγήσεις, ούτε στα εύκολα άλλοθι. Ξέρει ότι η αλήθεια δεν θάβεται ούτε κάτω από το χιόνι, ούτε κάτω από τις στάχτες.
Το χιόνι του Αγγελόπουλου άφηνε ακόμη ορατά τα ίχνη των ανθρώπων. Η στάχτη της δικής μας εποχής προσπαθεί να τα εξαφανίσει.
Θα επιτρέψουμε να σβηστούν τα ίχνη της αλήθειας, μαζί με τα καμένα δάση, τις χαμένες ζωές και τις ανεκπλήρωτες υποσχέσεις;
Εχουμε συνειδητοποιήσει πως όταν ένας λαός χάσει τη μνήμη του, δεν χρειάζεται πια να τον νικήσει κανείς, γιατί έχει ήδη παραδώσει μόνος του το μέλλον του;
Η Ελλάδα δεν θα σωθεί επειδή το υπόσχονται οι κατά καιρούς «σωτήρες» της, ούτε επειδή το επιτρέπουν οι αγορές. Θα σωθεί μόνο, αν ξαναπάρουμε στα χέρια μας, όσα μας ανήκουν, τον πλούτο που παράγουμε, τον πολιτισμό που κληρονομήσαμε, την ειρήνη που δικαιούμαστε και το μέλλον που στερούν από εμάς και τα παιδιά μας. Αν αγωνιστούμε, για να μην στριμωχτεί η ζωή μας μέσα στους δημοσιονομικούς πίνακες, αυτού του απάνθρωπου συστήματος. Αν βγούμε από την ομίχλη κι αποφασίσουμε να γράψουμε οι ίδιοι το επόμενο κεφάλαιο της ιστορίας μας και του τόπου μας.
Και μην ξεχνάμε πως οι εκλογές που έρχονται, είναι ένας λογαριασμός ανοιχτός με όσα ζήσαμε. Εκεί δεν θα κριθεί μόνο ποιος θα κυβερνήσει, αλλά και τι είμαστε διατεθειμένοι να ανεχτούμε ξανά. Αν θα δώσουμε συγχωροχάρτι στη διαφθορά, στη φτώχεια, στην ακρίβεια, στις υποκλοπές, στη συγκάλυψη των σκανδάλων, στην εμπορευματοποίηση της ζωής, στην εμπλοκή στους πολέμους. Η κάλπη δεν διαγράφει όσα έγιναν, μπορεί όμως να αρνηθεί τη συνέχειά τους. Κι αυτό αποδείχτηκε πως μπορεί να γίνει μόνο με ένα ισχυρό ΚΚΕ. Γιατί από ένα σημείο και μετά, η μνήμη γίνεται ευθύνη. Και η ευθύνη επιλογή. Τα λόγια τα ακούσαμε, τις υποσχέσεις τις πληρώσαμε, τα δεινά τα ζήσαμε. Το θέμα είναι πού θα τραβήξουμε επιτέλους την κόκκινη γραμμή. Σε ποια αδικία θα πούμε «ως εδώ», σε ποιο ψέμα «δεν περνάει άλλο», σε ποια πολιτική «δεν θα πληρώσουμε ξανά εμείς τον λογαριασμό». Η ψήφος μπορεί να γίνει καταδίκη, δύναμη, ανατροπή. Και στις εκλογές που έρχονται, πρέπει να τους δείξουμε ότι θυμόμαστε πολύ καλά και τα έργα και τις ημέρες όλων.
Της
Σεμίνας ΔΙΓΕΝΗ
Πηγή : Ριζοσπάστης 22 – 23 / 8 – 2026
Copyright