ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ
Πώς ο Σεζάν άλλαξε την ιστορία της ζωγραφικής
Αναδρομή στο έργο και τη σημασία του κορυφαίου Γάλλου ιμπρεσιονιστή
Αργυρώ Μποζώνη15.5.2022 | 09:19
Σε τέσσερις δεκαετίες καριέρας, ο Σεζάν φιλοτέχνησε περίπου διακόσιους πίνακες με νεκρές φύσεις, δοκιμάζοντας διαρκώς την ακριβή πινελιά για να προκαλέσει τα συναισθήματα και τις αισθήσεις. Πρόκειται για έναν γίγαντα της ιστορίας της τέχνης, που η τέχνη του μέχρι σήμερα παραμένει καίριας σημασίας.
Είναι σχεδόν αστείο να αναλογιστεί κάποιος σήμερα ότι πριν από έναν αιώνα η Tate απέρριψε τις πρώτες προσφορές για δωρεές πινάκων του Σεζάν γιατί ήταν «πολύ μοντέρνοι». Λίγα χρόνια αργότερα ένας φωτισμένος διευθυντής της Tate περιέλαβε τον Σεζάν ανάμεσα στους καλλιτέχνες που θα μπορούσαν να αποκτηθούν για την εθνική συλλογή, έτσι η η Tate έγινε το πρώτο εθνικό δημόσιο μουσείο στο Ηνωμένο Βασίλειο που κατείχε πίνακες του Σεζάν το 1924.
Σε τέσσερις δεκαετίες καριέρας, ο Σεζάν φιλοτέχνησε περίπου διακόσιους πίνακες με νεκρές φύσεις, δοκιμάζοντας διαρκώς την ακριβή πινελιά για να προκαλέσει τα συναισθήματα και τις αισθήσεις. Πρόκειται για έναν γίγαντα της ιστορίας της τέχνης, που η τέχνη του μέχρι σήμερα παραμένει καίριας σημασίας.
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣΤα τέλεια φρούτα των 35 εκατομμυρίων και οι ιδιοτροπίες του Πολ Σεζάν
Ο Σεζάν χάραξε ένα πρωτοποριακό μονοπάτι για τις επόμενες γενιές καλλιτεχνών. Η σύνθετη προσέγγιση των θεμάτων του τον έκανε να ξεχωρίσει μέσα στον κύκλο των ιμπρεσιονιστών γι’ αυτό και δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι συνάδελφοί του καλλιτέχνες ήταν από τους πρώτους που αναγνώρισαν την αξία των ιδιότυπων και ενίοτε παράδοξων προσεγγίσεών του στο χρώμα και την τεχνική. Θεωρείται, λοιπόν, «καλλιτέχνης των καλλιτεχνών», τον οποίο υπερασπίστηκαν οι Κλοντ Μονέ και Καμίλ Πισαρό τον 19ο αιώνα και οι Ματίς και Πικάσο τον 20ό αιώνα, που τον θεωρούσαν «πατέρα όλων μας».
Αμφισβήτησε τελικά όλες τις συμβατικές αξίες της ζωγραφικής του αιώνα του, ενώ μέχρι το τέλος της ζωής του έμεινε αφοσιωμένος στη σπουδή των έργων του σαν πεισματάρης οραματιστής. Φτάνει να ρίξει κάποιος μια ματιά στα σχέδιά του, μέσα στα οποία προβάλλει αποκαλυπτικά το εύρος της δημιουργίας του.
Είτε κοίταζε την ύπαιθρο είτε μια νεκρή φύση σε εσωτερικό χώρο, αυτός ο εραστής της πειθαρχίας, που σχεδίαζε αδιάκοπα για να μάθει «να βλέπει καλά» το θαύμα του φυσικού κόσμου, τα όρια του χρώματος, τη διαφάνεια του φωτός, την τολμηρή προσέγγιση στην ανθρώπινη φιγούρα, είναι ο «πατέρας της μοντέρνας τέχνης». Πρωτοπόρος στη χρήση του χρώματος και της προοπτικής, στη δομή του θέματος και στην προσθήκη γεωμετρικών στοιχείων που επηρέασαν τους κυβιστές και τους φωβιστές των επόμενων δεκαετιών, συνέλαβε και ανέπτυξε τη διάσημη, σκόπιμη και μη γραμμική διαδικασία του, άνοιξε ένα παράθυρο στο να βλέπουμε μέσα σε κάθε πινελιά την πρακτική του και τον τρόπο με τον οποίο εξερευνά και προσεγγίζει τολμηρά και εύγλωττα τα όρια της ζωγραφικής. Τα έργα του μένουν αναλλοίωτα μέσα στον χρόνο και φτάνουν μπροστά μας ολόφωτα. Σήμερα, είναι απλά αδύνατον να φανταστεί κανείς την πρωτοποριακή τέχνη του εικοστού αιώνα χωρίς την επιρροή του Σεζάν, χωρίς την τεχνικά αυστηρή αλλά και βαθιά προσωπική αναζήτηση της αλήθειας στην τέχνη που μας αποκάλυψε.
Δεν είναι τυχαίο ότι και οι δυο πιο πρόσφατες εκθέσεις του έργου του άνοιξαν με μια από τις πρώτες αυτοπροσωπογραφίες του καλλιτέχνη, την εικόνα «ενός εκλεπτυσμένου άνδρα έτοιμου να κατακτήσει την πρωτεύουσα», καθώς ετοιμαζόταν να εγκαταλείψει το σπίτι του στην Προβηγκία για το Παρίσι, όπου έγινε μάρτυρας ραγδαίων πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών.
O Πολ Σεζάν γεννήθηκε το 1839 στο Aix-en-Provence. Γιος συνιδρυτή μιας τράπεζας, είχε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του οικονομική ασφάλεια, χάρη σε μια μεγάλη κληρονομιά που πήρε από τον πατέρα του, η οποία τον απάλλαξε από κάθε οικονομική ανησυχία, κάτι που δεν είχαν οι περισσότεροι καλλιτέχνες της εποχής του. Φοίτησε στο Collège Bourbon στο Aix και εκεί έγινε φίλος με τον Εμίλ Ζολά και τον μετέπειτα καθηγητή οπτικής και ακουστικής στην École de Physique et de Chimie Industrielles στο Παρίσι, Μπατιστέν Μπάιγ. Ήταν γνωστοί ως «Οι τρεις αχώριστοι». Τα πρώτα μαθήματα τέχνης τα έκανε μαθαίνοντας σχέδιο με έναν Ισπανό μοναχό, τον Ζοζέφ Ζιλμπέρ, ενώ αργότερα παρακολούθησε τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Aix, για να ικανοποιήσει την επιθυμία του πατέρα του, παρακολουθώντας παράλληλα μαθήματα σχεδίου.
ΕΠΙΛΟΓΕΣ
Καρυοφυλλιά, γίνε πάλι μια άλλη«Έβαζαν στοιχήματα πόσο θα αντέξω, αλλά οι μήνες έγιναν χρόνια»Η σκληρή αλήθεια για το πώς «άλλαξαν» τα Χριστούγεννα στην Ελλάδα
Στα είκοσι δυο του χρόνια έφτασε στο Παρίσι, με την προτροπή του Ζολά που ήδη ζούσε στην γαλλική πρωτεύουσα. Οι αρχές της δεκαετίας του 1860 ήταν μια περίοδος μεγάλης ζωντάνιας για τη λογοτεχνική και καλλιτεχνική δραστηριότητα του Παρισιού. Η σύγκρουση μεταξύ των ρεαλιστών ζωγράφων, με επικεφαλής τον Γκιστάβ Κουρμπέ, και της επίσημης Académie des Beaux-Arts, η οποία απέρριπτε από την ετήσια έκθεσή της –και συνεπώς από την αποδοχή του κοινού– όλους τους πίνακες που δεν ήταν ακαδημαϊκού νεοκλασικού ή ρομαντικού ρυθμού, είχε φτάσει στο αποκορύφωμά της
Οι πίνακες του Σεζάν παρουσιάστηκαν το 1863 στην πρώτη έκθεση του Salon des Refusés, στο οποίο εκτίθεντο πίνακες που απορρίφθηκαν από το Salon της Académie des Beaux-Arts. Τα έργα των Refusés καταδικάστηκαν σχεδόν καθολικά από τους κριτικούς – μια αντίδραση που εδραίωσε το επαναστατικό πνεύμα αυτών των ζωγράφων. Ο Σεζάν, του οποίου τα γούστα είχαν από νωρίς απομακρυνθεί από το ακαδημαϊκό ύφος, συνδέθηκε με τα πιο προχωρημένα μέλη αυτής της ομάδας, συμπεριλαμβανομένων των Μανέ, Πισαρό, Μονέ, Ρενουάρ και Ντεγκά. Οι περισσότεροι από αυτούς τους καλλιτέχνες ήταν γύρω στα είκοσι, όπως και ο Σεζάν, και τότε διαμόρφωναν το στυλ τους – επρόκειτο να αποτελέσουν, με εξαίρεση τον Μανέ, τη σχολή των ιμπρεσιονιστών. Για την ιστορία, το Salon της Académie des Beaux-Arts απέρριπτε τις προτάσεις του Σεζάν κάθε χρόνο από το 1864 έως το 1869, αλλά εκείνος συνέχισε να υποβάλλει έργα μέχρι το 1882.
Οι σχέσεις του Σεζάν με τους ιμπρεσιονιστές δεν υπήρξαν ποτέ καλές, ήταν αγενής, ντροπαλός, κυκλοθυμικός, θυμωμένος και επιρρεπής στην κατάθλιψη. Στην πρώτη του περίοδο τα έργα του χαρακτηρίζονται από σκούρα χρώματα και έντονη χρήση του μαύρου, έχουν πιο βίαια, δραματικά θέματα και δεν έχουν καμία σχέση με τις φωτεινές ακουαρέλες που έφτιαχνε στην Aix-en-Provence πριν φτάσει στο Παρίσι. Μπορεί κανείς να δει πόσο διέφεραν τα έργα αυτής της περιόδου στα «Γυναίκες που ντύνονται», «Ο βιασμός», «O φόνος». Για την πρώιμη περίοδο, η χρονολόγηση των έργων του Σεζάν δυσχεραίνεται από το γεγονός ότι ορισμένα έργα καταστράφηκαν από τον ίδιο τον Σεζάν ή από τον πατέρα του. Τα έργα αυτά είναι γεμάτα πληθωρικότητα και ένταση, το ύφος είναι ορμητικό, ο ρυθμός ζωηρός και το χρώμα παχύρρευστο. Ο ευαίσθητος δυναμισμός αυτής της νεανικής περιόδου, με τον εσωτερικό πυρετό που αποκαλύπτει, προμηνύει τις τολμηρές καινοτομίες του Φωβισμού και του σύγχρονου εξπρεσιονισμού.
Εκείνη την εποχή, επηρεασμένος από τον Γκιστάβ Κουρμπέ, χρησιμοποιεί μαχαίρι παλέτας (ένα αμβλύ εργαλείο που χρησιμοποιείται για την ανάμιξη ή την εφαρμογή χρωμάτων, με εύκαμπτη ατσάλινη λεπίδα) και τα έργα του έχουν εντελώς διαφορετική υφή. Ο καλλιτέχνης και επιμελητής σερ Λόρενς Γκάουινγκ θεωρεί αυτή την περίοδο του Σεζάν «εφεύρεση του σύγχρονου εξπρεσιονισμού».
Όταν ξέσπασε ο γαλλοπρωσικός πόλεμος το 1870, ο Σεζάν και η ερωμένη του, Ορτάνς Φικέ, έφυγαν από το Παρίσι για το L’ Estaque, κοντά στη Μασσαλία. Εκεί άρχισε να ζωγραφίζει τοπία. Οι συνθέσεις του πρώιμου ύφους του είναι ήδη πιο πειθαρχημένες, με μια πιο προσεκτική ματιά στην ατμοσφαιρική, παρά στη δραματική, ποιότητα του φωτός.
Τον Ιανουάριο του 1871 κηρύχθηκε λιποτάκτης, αλλά ο πόλεμος έληξε τον επόμενο μήνα, τον Φεβρουάριο, και το ζευγάρι επέστρεψε στο Παρίσι το καλοκαίρι του 1871. Μετά τη γέννηση του γιου τους Πολ, τον Ιανουάριο του 1872, μετακόμισαν στο Auvers στο Val-d’Oise κοντά στο Παρίσι. Η μητέρα του Σεζάν ενημερώθηκε για τη γέννηση του γιου του, αλλά ο πατέρας του όχι. Ο Σεζάν φοβόταν την οργή του αλλά και την απώλεια του μηνιαίου εισοδήματος των 100 φράγκων που έπαιρνε.
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑΗ μαγεία των σπουδαίων σχεδίων του Πολ Σεζάν στο φως του 21ου αιώνα
Εκεί γνωρίστηκε με τον Καμίλ Πισαρό, ο οποίος άσκησε διαμορφωτική επιρροή στο έργο του και ανέλαβε να διδάξει τον Σεζάν παρά τον δύστροπο χαρακτήρα του. Οι κοινές εξορμήσεις τους στην εξοχή αντικατοπτρίζονται στο πρώιμο έργο του, με έργα που δούλευε κυρίως με τη φαντασία του και έρχονται σε αντίθεση με τη βάση της άμεσης παρατήρησης και ενός πιο ανάλαφρου ύφους που ανέπτυξε στη συνέχεια. Ζωγράφιζαν σε εξωτερικούς χώρους, μια τεχνική που θεωρούνταν ακόμη ριζοσπαστική. Από τότε ο Σεζάν θα αφοσιωθεί σχεδόν αποκλειστικά σε τοπία, νεκρές φύσεις και, αργότερα, σε πορτρέτα. Ακόμη και υπό την καθοδήγηση του Πισαρό, ωστόσο, ο Σεζάν ζωγράφιζε πίνακες που έδειχναν σαφώς ότι το όραμά του ήταν μοναδικό και ότι ο σκοπός του ήταν εντελώς διαφορετικός από εκείνον των ιμπρεσιονιστών. Οι εξερευνήσεις του έδιναν έμφαση στην υποκείμενη δομή των αντικειμένων που ζωγράφιζε. Ήδη συνέθετε με κυβικές μάζες και αρχιτεκτονικές γραμμές. Οι πινελιές του, σε αντίθεση με εκείνες των ιμπρεσιονιστών, δεν ήταν διάσπαρτες με χρώμα, αλλά συμπλήρωναν η μία την άλλη σε μια χρωματική ενότητα. Για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά, ο Σεζάν χαρακτήριζε τον εαυτό του μαθητή του Πισαρό, αναφερόμενος σε αυτόν ως «Θεό Πατέρα», και λέγοντας «Όλοι προερχόμαστε από τον Πισαρό».
Έχοντας αφήσει την οικογένειά του στη Μασσαλία, ο Σεζάν εξέθεσε έργα του στην πρώτη (1874) και στην τρίτη έκθεση ιμπρεσιονιστών (1877). Παρόλο που οι πίνακες που παρουσίασε εκεί δέχτηκαν την πιο αυστηρή κριτική από όλα τα έργα που εκτέθηκαν, συνέχισε να εργάζεται επιμελώς, επιστρέφοντας ανά τακτά χρονικά διαστήματα για να απολαύσει το φως της Προβηγκίας. Έπρεπε να υπομείνει τις προσβολές του τυραννικού πατέρα του, την οικονομική βοήθεια του οποίου χρειαζόταν για να επιβιώσει, αφού οι πίνακές του εξακολουθούσαν να μη βρίσκουν αγοραστές. Το 1875, τράβηξε την προσοχή του συλλέκτη Βικτόρ Κλοκέ, οι παραγγελίες του οποίου του προσέφεραν κάποια οικονομική ανακούφιση. Ωστόσο, τα έργα του προκάλεσαν οργή και σαρκασμό και οι κριτικές ήταν καταπέλτης. Σε ότι αφορά την καλλιτεχνική του διαδρομή σε σχέση με τους εμπόρους τέχνης, τα επόμενα χρόνια παρουσιάστηκαν μερικοί μεμονωμένοι πίνακες σε διάφορους χώρους, μέχρι το 1895, όταν ο παρισινός έμπορος Αμπρουάζ Βολάρ οργάνωσε την πρώτη του ατομική έκθεση με περισσότερους από 100 καμβάδες αλλά, αν και οι νέοι καλλιτέχνες και ορισμένοι εραστές της τέχνης άρχισαν να δείχνουν ενθουσιασμό για τη ζωγραφική του, το κοινό παρέμεινε απρόθυμο. Μετά τη δεύτερη έκθεση ιμπρεσιονιστών, ο Σεζάν διέκοψε τις σχέσεις του με τον ιμπρεσιονισμό, αν και συνέχισε να διατηρεί φιλικές σχέσεις με τον «ταπεινό και κολοσσιαίο Πισαρό», με τον Μονέ, «τον ισχυρότερο όλων μας», και με τον Ρενουάρ, τον οποίο επίσης θαύμαζε.
Τον Μάρτιο του 1878, ο πατέρας του Σεζάν έμαθε για την Ορτάνς και απείλησε να αποκληρώσει τον γιο του, αλλά τελικά υποχώρησε και αποφάσισε να του δώσει 400 φράγκα για την οικογένειά του. Ο Σεζάν συνέχισε να μετακινείται μεταξύ της περιοχής του Παρισιού και της Προβηγκίας, εκεί που έχτισε και το στούντιό του, το Bastide du Jas de Bouffan, στις αρχές της δεκαετίας του 1880, που υπάρχει ακόμα και σήμερα. Έκανε το L’ Estaque μόνιμη βάση του και εκεί ζωγράφισε με τον Ρενουάρ το 1882.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1870 έως τις αρχές της δεκαετίας του ’90, ο Σεζάν ανέπτυξε το ώριμο ύφος του. Τα τοπία του αυτής της περιόδου, όπως «Η θάλασσα στο L’ Estaque» είναι ίσως τα πρώτα αριστουργήματα του ώριμου Σεζάν. Αυτά τα τοπία περιέχουν συνθέσεις από μεγάλες και ήρεμες οριζόντιες γραμμές που δημιουργούν ένα καθαρό πρισματικό αποτέλεσμα. Όπως όλα τα τοπία του αυτής της περιόδου, οι πίνακες αυτοί έχουν μια συναρπαστική και ριζικά νέα ποιότητα, αυτό που έλεγε: «Προσπαθώ να αποδώσω την προοπτική μόνο μέσω του χρώματος». «Τα πάντα στη Φύση έχουν ως πρότυπο τη σφαίρα, τον κώνο και τον κύλινδρο. Πρέπει να μάθει κανείς να ζωγραφίζει από αυτές τις απλές μορφές».
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑΗ ζωή του Cézanne, σαν φωτορομάντσο
Ο Σεζάν επρόκειτο να χρησιμοποιήσει ουσιαστικά την ίδια προσέγγιση στα πορτρέτα του. Μερικά από τα πιο γνωστά είναι τα έργα «Η κυρία Σεζάν σε κίτρινη πολυθρόνα», «Γυναίκα με καφετιέρα» και οι «Χαρτοπαίκτες». Αυτός ο τελευταίος πίνακας απεικονίζει ένα θέμα με το οποίο ο Σεζάν ασχολήθηκε σε πέντε διαφορετικές εκδοχές. Εκτός από τους πίνακες με τους χαρτοπαίκτες, στους οποίους εκφράζεται καλά η νηφάλια αξιοπρέπεια των ανδρών, στα πορτρέτα του Σεζάν δεν υπάρχει καμία προσπάθεια να υπονοηθεί ο χαρακτήρας του εικονιζόμενου. Στις περισσότερες περιπτώσεις αντιμετωπίζει το φόντο με την ίδια προσοχή με την οποία αντιμετωπίζει το θέμα και συχνά παραμορφώνει βίαια το χρώμα του προσώπου για να το φέρει σε αρμονία με τη συνολική σύνθεση. Ο Σεζάν εφάρμοσε επίσης τις αρχές της αναπαράστασης στις πάνω από 200 εξαιρετικές νεκρές φύσεις του. Τις οργάνωνε σαν να επρόκειτο για αρχιτεκτονικά σχέδια, δίνοντας στα πιο οικεία αντικείμενα σημασία και δύναμη μέσω της έντασης του χρώματος και της ουσιαστικής απλότητας της μορφής.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1880 η οικογένεια Σεζάν εγκαταστάθηκε στην Προβηγκία, όπου παρέμεινε, εκτός από σύντομες παραμονές στο εξωτερικό, από τότε. Η μετακίνηση αυτή αντανακλά και μια νέα ανεξαρτησία από τους ιμπρεσιονιστές, που είχαν ως επίκεντρο το Παρίσι. Παρά την αυξανόμενη δημόσια αναγνώριση και την οικονομική επιτυχία, ο Σεζάν επέλεξε να εργαστεί σε περιβάλλον ολοένα και μεγαλύτερης καλλιτεχνικής απομόνωσης.
ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑΗ μαγεία των σπουδαίων σχεδίων του Πολ Σεζάν στο φως του 21ου αιώνα
Κοινοποιήστε