ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Για τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα
Ενενήντα χρόνια συμπληρώνονται από τη δολοφονία του Ισπανού ποιητή Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα από τους φασίστες του Φράνκο, στη Γρανάδα, έναν μήνα μόλις μετά την έναρξη του ισπανικού εμφυλίου. Το έργο του απαγορεύτηκε στην Ισπανία για δεκαετίες, ενώ και όταν επανεκδόθηκε, στην αρχή ήταν λογοκριμένο. Ο τάφος του ποιητή δεν έχει βρεθεί ακόμα…
***
Ο Λόρκα γεννήθηκε στις 5 Ιούνη του 1898 στο χωριό Φουέντε Βακέρος, λίγα χιλιόμετρα έξω από τη Γρανάδα, και ήταν παιδί μιας προνομιούχας και μορφωμένης οικογένειας. «Οντας παιδί», δήλωνε χρόνια αργότερα, «ζούσα ένα με τη φύση. Οπως όλα τα παιδιά, έδινα σε κάθε πράγμα, έπιπλα, αντικείμενα, δέντρο, πέτρα, τη δική του προσωπικότητα. Συνομίλησα μαζί τους και τα αγαπούσα».
Από τότε συνειδητοποίησε ότι υπάρχει και μια άλλη ζωή, αυτή των πολλών μέσα στη φτώχεια και τη δυστυχία. Σε ένα διήγημά του ο Λόρκα, αναφερόμενος στην ιστορία μιας φτωχής οικογένειας από το χωριό του, αποκαλεί την μητέρα της οικογένειας «μάρτυρα της ζωής και της εργασίας».
Το πρώτο μεγάλο πάθος του Λόρκα ήταν η μουσική. Αρχισε να μελετά πιάνο σε ηλικία 11 ετών, εμβαθύνοντας στα έργα των Ντεμπισί, Σοπέν και Μπετόβεν, αλλά και στους ρυθμούς του φλαμένκο. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Νομική και τη Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Γρανάδας, συνέχισε τη μουσική του εκπαίδευση – μέχρι που ο θάνατος του δασκάλου του, το 1916, τον ώθησε να διοχετεύσει τη δημιουργικότητά του στη συγγραφή.
Το 1919 εγκαθίσταται στη Μαδρίτη για να συνεχίσει τις σπουδές του, αφού είχε πια καθιερωθεί στους λογοτεχνικούς κύκλους της Γρανάδας. Εκεί συνδέθηκε με μια ομάδα νέων διανοουμένων που ονομάστηκε αργότερα «γενιά του ’27» και έπαιξε σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή της Ισπανίας. Τότε ανέβασε και το πρώτο του έργο, «Τα Μάγια της Πεταλούδας», που αναφέρεται σε ένα υπερρεαλιστικό ειδύλλιο ανάμεσα σε μια πεταλούδα και μια κατσαρίδα. Το έργο απέτυχε παταγωδώς. Αν και αργότερα υποβάθμισε τη σημασία του έργου, η εμπειρία αυτή καθόρισε τη μετέπειτα προσέγγισή του στο θέατρο. Ο ίδιος θεωρούσε το «Μαριάνα Πινέδα» (1927) ως το πραγματικό του ντεμπούτο.
| Χαλκογραφία του Γ. Βαρλάμου για τον Λόρκα με το επίγραμμα: «Αλλά ο πόνος του ανθρώπου και η αδικία που συνεχίζεται σ’ ολόκληρο τον κόσμο μου απαγορεύουν σαν άνθρωπο να μεταφέρω το σπίτι μου στ’ άστρα» |
Στα τέλη της δεκαετίας του ’20 ταξίδεψε στη Νέα Υόρκη, στο Βερμόντ και την Αβάνα, όπου βρήκε νέα έμπνευση. Η ποίησή του γίνεται πιο τολμηρή, πιο οργισμένη και πιο έντονα πολιτικοποιημένη. Η παραμονή του ιδιαίτερα στη Νέα Υόρκη τροφοδοτεί την κριτική του απέναντι στον καπιταλιστικό τρόπο ζωής. Γράφει για το ξημέρωμα στη Νέα Υόρκη… «Το ξημέρωμα φτάνει και κανείς δεν το παίρνει στο στόμα του / γιατί εκεί δεν έχει αύριο και δυνατότητα ελπίδας…».
***
Το 1931, ο Λόρκα διορίζεται διευθυντής του «La Barraca», ενός κινητού φοιτητικού θιάσου. Η αποστολή του: Να μεταφέρει το ζωντανό θέατρο στις αγροτικές κοινότητες της Ισπανίας. Η «La Barraca», σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του ποιητή, ήταν «ένα περιπλανώμενο και ελεύθερο θέατρο που θα ταξιδεύει στα καμένα κάρα της Καστίλης, στους σκονισμένους δρόμους της Ανδαλουσίας, σε όλους τους δρόμους που διασχίζουν την ισπανική ύπαιθρο». Σκοπός της να «διεισδύει στους οικισμούς, τα χωριά και να στήσει στις μικρές πλατείες τις σκηνές και τις παραστάσεις».
Τα μέσα ήταν ελάχιστα, αλλά υπήρχε πολύ μεγάλη θέληση. Εργα του Θερβάντες, του Λόπε Δε Βέγα, αλλά και νεότερων Ισπανών παρουσιάζονται σε δεκάδες χωριά, μικρές πόλεις και πανεπιστήμια, πολλές φορές σε κοινό που δεν είχε δει ποτέ ξανά στη ζωή του θέατρο. Κοινή πεποίθηση των μελών του θιάσου ήταν ότι το θέατρο έπρεπε να είναι προσβάσιμο σε όλους. Οπως είχε πει ο Λόρκα, «το θέατρο είναι ποίηση που βγαίνει από το βιβλίο και παίρνει ανθρώπινη μορφή, για να μιλήσει και να φωνάξει, να κλάψει και να απελπιστεί». Είναι η περίοδος που η ταξική πάλη στην Ισπανία βαθαίνει. Ο θίασος συχνά γίνεται στόχος φασιστικών ομάδων.
Ο Λόρκα παίρνει θέση. Και με τη ζωή του αλλά και με το έργο του. Καταγγέλλει την τυραννία και ορθώνει το ανάστημά του σε κάθε μορφή αδικίας. Οπως ο ίδιος έλεγε, το 1935: «Φυσικά, στην Ισπανία δεν μπορείς να είσαι ουδέτερος». Γνωρίζει τη διαπαιδαγωγητική δύναμη της Τέχνης. «Ενα καλά προσανατολισμένο θέατρο – έλεγε – μπορεί να αλλάξει την ευαισθησία ενός λαού». Γι’ αυτό και οι λαϊκοί άνθρωποι τον αναγνώριζαν ως δικό τους. Το 1935, και ενώ βρίσκεται στη Βαρκελώνη για το ανέβασμα έργου του, δέχεται κάθε βράδυ στο καμαρίνι ένα μπουκέτο από λουλούδια. Ο αποστολέας άγνωστος. Στη συνέχεια μαθαίνει ότι είναι δώρο από τους ανθοπώληδες της Λα Ράμπλα. «Αυτή είναι η επανάσταση, τα συνδικάτα των ανθοπωλών έρχονται να φέρουν λουλούδια σε μένα, τον ποιητή. Συνειδητοποιείτε τι είναι αυτό;».
Εκείνα τα χρόνια ο Λόρκα γράφει και την περίφημη «Αγροτική Τριλογία» του, τον «Ματωμένο Γάμο», τη «Γέρμα» και «Το Σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα».
***
Παρά τη δολοφονία του η φωνή του Λόρκα δεν έσβησε… Το 1937, στο Δεύτερο Διεθνές Συνέδριο των συγγραφέων για την υπεράσπιση της κουλτούρας ενάντια στον φασισμό οι λογοτέχνες δίνουν τον παρακάτω όρκο.
«Στ’ όνομά σου, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, που πέθανες στην Ισπανία για τη λευτεριά του ζωντανού λόγου, εμείς, οι ποιητές από πολλές χώρες του κόσμου, που μιλάμε και γράφουμε σε διάφορες γλώσσες, ορκιζόμαστε εδώ πέρα, όλοι μαζί, πως τ’ όνομά σου δεν θα ξεχαστεί ποτέ πάνω στη γη, και στ’ όνομά σου, όσο που θα υπάρχει τυραννία και καταπίεση να τις καταπολεμήσουμε, όχι μονάχα με τον λόγο μα και με τη ζωή μας».
Πηγή : Ριζοσπάστης 19 – 8 – 2026
Η μουσική, η ζωγραφική και η λογοτεχνία στον χώρο και στον χρόνο
Πέμπτη, 27/08/2026 11:59
Πώς μας αποκαλύπτονται οι τέχνες στον χώρο και στο χρόνο
Ο Ιγκόρ Στραβίνσκι, αυτός ο δαιμόνιος ανανεωτής της παγκόσμιας μουσικής, στον εικοστό αιώνα, σε μια σειρά διαλέξεων που κλήθηκε να δώσει στο Χάρβαρντ την περίοδο 1939-1940 επεσήμανε ορθά πως η μουσική είναι η τέχνη του χρόνου, «τέχνη που βασίζεται στην χρονική διαδοχή και απαιτεί μια εγρήγορση της μνήμης».
Η μουσική είναι μια χρονική τέχνη, τονίζει ο Στραβίνσκι, προϋποθέτει πριν απ’ όλα μια κάποια οργάνωση στο χρόνο μια χρονο-ταξία… Οι νόμοι που ρυθμίζουν τους ήχους απαιτούν την ύπαρξη του μέτρου ως μιας σταθερής και μετρήσιμης αξίας, μέσω της οποίας μπορεί να εκφραστεί ο ρυθμός, ως μορφολογικό στοιχείο.
Αντίθετα με τη χρονικότητα της μουικής, η ζωγραφική είναι μια χωρική τέχνη. Οι εικαστικές τέχνες μας αποκαλύπτονται στον χώρο. Πρώτα αποκτούμε μια συνολική εντύπωση τοποθετημένη μέσα σε ένα περιβάλλον και μετά ανακαλύπτουμε με την ησυχία μας μία-μία τις λεπτομέρειες.
Η υπεροχή της λογοτεχνίας, αν μπορεί να ειπωθεί κάτι τέτοιο, έγκειται στο γεγονός πως είναι μια τέχνη που λειτουργεί τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο. Χρειαζόμαστε τις τρεις διαστάσεις του χώρου αλλά και την χρονική διάσταση, προκειμένου να αντιληφθούμε όσα διαδραματίζονται στις σελίδες ενός βιβλίου. Οι λέξεις συγκρατούν μέσα τους τον ήχο, τα χρώματα, τα σχήματα και τις μορφές με μια περιγραφική και συναισθηματική δύναμη που μας εκπλήσσει. Η λογοτεχνία μοιάζει έτσι σαν να συνθέτει τη μουσική και την εικαστική πραγματικότητα σε ένα και αδιαίρετο στοιχείο.
Διαβάστε Επίσης
Μανιτάρια: 7+1 καλοί λόγοι να τα εντάξουμε στη διατροφή μας
Διαβάστε το «ΦΩΣ» καθημερινά στον υπολογιστή σας
Ακολουθήστε το ΦΩΣ στο Facebook και στο Instagram
Όλα τα φύλλα της εφημερίδας, από το 1958 μέχρι σήμερα με σημαντικά αθλητικά γεγονότα, μπορείτε να τα προμηθευτείτε τώρα σε προνομιακή τιμή από το eshop μας
Πηγή : Fosonline.gr
Ο μοντέρνος και η παράδοση
Δευτέρα, 24/08/2026 12:02
Τέχνες και γράμματα γνώρισαν αναρίθμητους κύκλους ζωής μέσα στους αιώνες
Κάθε εποχή ερμηνεύει τις άλλες σύμφωνα με την ιδέα που έχει η ίδια για τον εαυτό της, κι αν η δική μας έχει ένα πρόσθετο λόγο – την τεχνολογία – να αισθάνεται παντοδύναμη, τότε έχουμε αμέσως μια εξήγηση για τη ρήξη της σύγχρονης τέχνης και της λογοτεχνίας με την παράδοση.
Τα παλιότερα χρόνια ο δημιουργός επέβαλε στον εαυτό του μια καλλιέργεια την οποία κατέληγε να την επιβάλει και στους άλλους, θεμελιώνοντας έτσι τη σημασία της παράδοσης. Η παράδοση αυτή ήταν το αποτέλεσμα μιας συνειδητής αποδοχής όσων προηγήθηκαν. Δεν ήταν ένα απολίθωμα του παρελθόντος που πέρασε ανεπιστρεπτί αλλά μια υγιής δύναμη που ενθάρρυνε το νεωτεριστικό όραμα νέων ανθρώπων.
Σήμερα η θεοποίηση της εξέλιξης δημιούργησε μια σοβαρή παρανόηση. Το παρόν με την βοήθεια της τεχνολογίας μοιάζει να υπερτερεί σε σχέση με το όποιο παρελθόν. Ο καλλιτέχνης ή ο λογοτέχνης δεν αισθάνεται καμία συγγένεια με τους μεγάλους δασκάλους του παρελθόντος, ζει και δημιουργεί απομονωμένος με γνώμονα το ατομικό του καπρίτσιο και την αλαζονεία του.
Η ψευδοπαγκοσμιοποίηση κατάφερε να εκτοπίσει την οικουμενικότητα που ως ένα βαθμό είχε να κάνει και με την έμπνευση από το βαθύ φρέαρ του χρόνου. Ό,τι δεν συμβαίνει αυτή τη στιγμή είναι ανούσιο και ανάξιο. Ο μοντέρνος έχει χάσει κάθε επαφή με την παράδοση κι έχει γίνει ένα τέρας αμάθειας και διανοητικής αναρχίας.
Διαβάστε το «ΦΩΣ» καθημερινά στον υπολογιστή σας
Ακολουθήστε το ΦΩΣ στο Facebook και στο Instagram
Όλα τα φύλλα της εφημερίδας, από το 1958 μέχρι σήμερα με σημαντικά αθλητικά γεγονότα, μπορείτε να τα προμηθευτείτε τώρα σε προνομιακή τιμή από το eshop μας
Αφηρημένη τέχνη – η φιλοσοφία στα καλύτερά της!
Τετάρτη, 19/08/2026 10:29
Με την εγκατάλειψη της αναπαραστατικής τέχνης ο καλλιτέχνης στρέφεται αποκλειστικά στον κόσμο των ιδεών
Η εικαστική νεωτερικότητα απέρριψε τον αναπαραστατικό ρόλο της τέχνης. Η φωτογραφική αντίληψη του κόσμου, ενός κόσμου που η θέα του δεν είναι έτσι κι αλλιώς πραγματική αλλά αποτέλεσμα μιας καθολικά προσυμφωνημένης αντίληψης, εγκαταλείφθηκε άρδην από την καλλιτεχνική πρωτοπορία. Το πέρασμα στη γεωμετρία θύμιζε λίγο πολύ την φράση «Μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω», χαραγμένη στην είσοδο της Ακαδημίας του Πλάτωνα. Επιστρέψαμε τουτέστιν στις πηγές της δυτικής φιλοσοφίας, αναζητώντας τις ιδέες στα σχήματα και στις γραμμές. Η τέχνη διέγραψε ένα κύκλο χιλιετηρίδων, στην προσπάθειά της να αναπαραστήσει με κάθε λεπτομέρεια ένα κόσμο όπου η ανθρώπινη παρουσία περιφέρεται ανάμεσα στον παραλογισμό των πραγμάτων.
Στο τέλος, ωστόσο, υπερίσχυσαν οι ιδέες, που προϋπάρχουν, ανεπηρέαστες και αμετάβλητες πέρα από το επινοημένο περιβάλλον που ζούμε. Η φιλοσοφία, ως μητέρα του ανθρώπινου πνεύματος, οδήγησε τους μεγάλους δημιουργούς στην αναζήτηση του ανεικονικού κόσμου με γνώμονα τη γεωμετρική αφαίρεση.
Ο Καντίνσκι, ο Μάλεβιτς, ο Μοντριάν, ο Πόλοκ αποτέλεσαν τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού της αφηρημένης τέχνης που αναπτύχθηκε άλλοτε με την ελευθερία και τη χάρη του αυθορμητισμού και άλλοτε με την ακρίβεια και την αυστηρότητα των γεωμετρικών σχημάτων και των καθαρών γραμμών.
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε το «ΦΩΣ» καθημερινά στον υπολογιστή σας
Ακολουθήστε το ΦΩΣ στο Facebook και στο Instagram
Πηγή : Fosonline.gr
Τι είναι λοιπόν ο άνθρωπος;
Κυριακή, 16/08/2026 11:41
Η ζωή ως συνεχής διαδρομή προς τον εαυτό μας
Η φιλοσοφία, η προϋπόθεση της ζωής, το πιο ιδιαίτερο συμβάν της, όπως την όρισε ο Λεβινάς αναζητά αιώνες τώρα την ουσία του ανθρώπου.Φτάνοντας κάποτε στον υπαρξισμό συναντάμε τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, αυτό τον γίγαντα της σκέψης, που ταυτίζει την ουσία του ανθρώπου με την ύπαρξή του, εξηγώντας ότι ο άνθρωπος δεν είναι καθορισμένο πράγμα αλλά ένα ον που πηγαίνει προς το είναι του και με την διαρκή παρουσία του στον κόσμο γίνεται άνθρωπος.
Το σίγουρο είναι ότι εμείς οι άνθρωποι δεν είμαστε πράγματα, δεν μας τοποθέτησε κάποιος κάπου χωρίς να κάνουμε τίποτε απολύτως. Αντιθέτως είμαστε επιφορτισμένοι με το να εξαντλήσουμε κάθε δυνατότητά μας κι έτσι να πραγματώσουμε την ύπαρξή μας. Με τον τρόπο αυτό πλησιάζουμε όλο και πιο κοντά στον εαυτό μας, γινόμαστε αυτό που θα μπορούσαμε να γίνουμε, έχοντας ταυτόχρονα τη βαριά ευθύνη της ελεύθερης επιλογής. Ο άνθρωπος δεν είναι πράγμα αλλά δίνει αξία και νόημα στα πράγματα με την ύπαρξή του. Ποτέ δεν είμαστε αυτό που θέλουμε να είμαστε αλλά εξακολουθούμε να θέλουμε να είμαστε. Ζούμε στην πραγματικότητα σε ένα διαρκές μέλλον κι έτσι υπερβαίνουμε συνεχώς το χρόνο. Δεν ζούμε παρά μόνο σ’ ένα αύριο γεμάτο στόχους και προσδοκίες.
Διαβάστε Επίσης
Όλα τα φύλλα της εφημερίδας, από το 1958 μέχρι σήμερα με σημαντικά αθλητικά γεγονότα, μπορείτε να τα προμηθευτείτε τώρα σε προνομιακή τιμή από το eshop μας
ΠηγήFosonline.gr
Οι άνθρωποι σήμερα είναι πτωχότεροι τω πνεύματι;
Σάββατο, 15/08/2026 12:27
Η πνευματική πενία του σημερινού ανθρώπου θεωρείται μάλλον δεδομένη. Οι αιτίες εξετάζονται ακόμα
Πού είναι η σοφία που χάσαμε στη γνώση;
Πού ειναι η γνώση που χάσαμε στην πληροφορία;
Οι στίχοι του Τ.Σ. Έλιοτ από τα Χορικά του βράχου, δημοσιευμένοι πριν από ένα αιώνα, προαναγγέλουν με τρόπο δραματικό την έκπτωση των πνευματικών λειτουργιών του σύγχρονου ανθρώπου. Η προσοχή και η συγκέντρωση, η μνήμη και η κριτική σκέψη, τα προπύργια του ανθρώπινου νου έχουν ήδη υποστεί ανεπανόρθωτη φθορά από τον δαιμονιώδη ρυθμό της σύγχρονης ζωής. Καταιγισμός πληροφοριών, υπερβολική χρήση της τεχνολογίας, έλλειψη βάθους στην καθημερινότητα αναστέλλουν σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργικότητά μας.
Βρίσκει κανείς ανησυχητικά σημάδια σε όλο το φάσμα της κοινωνικής και πνευματικής ζωής. Όλο και λιγότεροι άνθρωποι μπορούν να απολαύσουν και να κατανοήσουν τα μεγάλα έργα της κλασικής μουσικής, που φαντάζει υπερβολικά πολύπλοκη για τα υπεραπλουστευμένα γούστα μας. Εξίσου δυσοίωνη είναι και η τύχη των μεγάλων μυθιστορημάτων που ο βιαστικός και ρηχός αναγνώστης του 21ου αιώνα δεν μπορεί να παρακολουθήσει. Η δυσκολία στην ανάγνωση και στην ακρόαση των μεγάλων έργων δεν σημαίνει βέβαια στροφή στην απλότητα αλλά στην υπεραπλούστευση, πράγμα εντελώς διαφορετικό και πολύ πιο επικίνδυνο.
Θύμα της αλόγιστης εποχής μας αποτελεί επίσης και η γλώσσα, ως μέσο έκφρασης και επικοινωνίας. Η γλώσσα που κολοβώνεται καθημερινά, που χάνει τους αρμονικούς και τις αποχρώσεις της, που περιορίζεται σε λέξεις φθαρμένες και κοινότοπες, σε ανούσιες επαναλήψεις. Η γλώσσα που αντί να μας οδηγεί προς τη βαθύτερη κατανόηση του εαυτού μας, μας αποπροσανατολίζει και μας αποκτηνώνει.
Επιστρέφουμε τελικά στον Τ.Σ. Έλιοτ και σ’ ένα ακόμα στίχο του από τα Χορικά του Βράχου:
Πού είναι η ζωή που χάσαμε ζώντας;
Διαβάστε Επίσης
Διαβάστε το «ΦΩΣ» καθημερινά στον υπολογιστή σας
Ακολουθήστε το ΦΩΣ στο Facebook και στο Instagram
Όλα τα φύλλα της εφημερίδας, από το 1958 μέχρι σήμερα με σημαντικά αθλητικά γεγονότα, μπορείτε να τα προμηθευτείτε τώρα σε προνομιακή τιμή από το eshop μας
Πηγή : fosonline.gr
ΛΑΚΗΣ ΧΑΛΚΙΑΣ (30 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1943 – 2 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2026)
Σίγησε το αηδόνι της Ηπείρου, αφήνοντας ερμηνευτική κληρονομιά με ρίζες στην παράδοση του δημοτικού τραγουδιού
Τα πρώτα βήματά του στη δισκογραφία, σε μουσική και στίχους του τρομερού δίδυμου Θεόδωρου Δερβενιώτη – Κώστα Βίρβου
| Ο Λάκης Χαλκιάς σε νεαρή ηλικία τον Φλεβάρη του 1961, όταν μπαίνει στο στούντιο ηχογράφησης |
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
Ο Λάκης Χαλκιάς γεννιέται, μεγαλώνει και γαλουχείται στους κόλπους της οικογένειας των Χαλκιάδων, η οποία αποτελεί για τον νέο υπό διαμόρφωση οργανοπαίχτη και τραγουδιστή ένα ζωντανό εν τη πράξει μουσικό σχολείο. Και πώς μπορεί να γίνει διαφορετικά, καθώς είναι γιος του Τάσου Χαλκιά (1914 – 1992), του δεξιοτέχνη του κλαρίνου – το πραγματικό ονοματεπώνυμό του είναι Αναστάσιος Χαλκιόπουλος.
Γι’ αυτό, δίκαιο το εγκώμιο του Γιάννη Ρίτσου: «Στο κλαρίνο του Χαλκιά βογκάει, τινάζεται, χαμογελάει, χορεύει η Ελλάδα – θάλασσες και βουνά της, δεκαπεντασύλλαβα ποτάμια της, αρματολοί και κλέφτες, παλικαράκια στριφτομούστακα στη μάχη και στο τσάμικο, μαυροφορούσες ανταρτομάνες και κοράσια πλεξουδοστεφάνωτα, πέντε κοτσύφια στον ελαιώνα, και στο βάθος πάντα το άγρυπνο μερακλωμένο αηδόνι».
Ολη η οικογένειά του, η πυρηνική και η ευρύτερη, με τους θείους και τα ξαδέρφια του, ζει και αναπνέει στους ήχους του ηπειρώτικου τραγουδιού, πάνω σ’ ένα ξενόφερτο όργανο που όμως μέσα από τους κατά πλειονότητα μουσικά «αγράμματους» οργανοπαίχτες αναπτύσσεται, προάγεται και αποκτά τη σφραγίδα μιας ενδογενούς λαϊκής παράδοσης, μοναδικής στον χάρτη των Βαλκανίων.
Ειλικρινά, είναι κάπως δύσκολο να ξεφύγει από την επιλογή του δεξιοτέχνη ενός ή περισσότερων λαϊκών οργάνων και του μονωδού και χορωδού, όταν νυχθημερόν μέσα στο σπίτι του το ψωμί έχει αντικατασταθεί από την οργανική και φωνητική «αδηφαγία».
Ωστόσο αλλιώς τα ήθελε ο πατέρας, και πριν καλά – καλά τελειώσει την εγκύκλια Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση τον στέλνει σε σχολή μηχανικών στον Πειραιά, που ποτέ δεν την τελειώνει, για να ξεφύγει από την «κατάρα» της ταλαιπωρημένης ζωής του πλανόδιου μουζικάντη.
Λαμπράκης με μνήμες από τον ΕΛΑΣίτη πατέρα
| Ο πατέρας, Τάσος Χαλκιάς, με τον πρωτότοκο γιο του, Λάκη (Μιχάλη), συνομιλούν κατά τη διάρκεια ηχογράφησης |
Αυτό το Σαββατοκύριακο θα διατρέξουμε τα πρώτα χρόνια της ζωής και του έργου του, ως μέλος της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, και από τον πατέρα του να έχει αποθησαυρίσει μνήμες από τους αγώνες του εφεδρικού στρατού του ΕΛΑΣ.
Ο (Μιχαήλ) Μιχάλης Χαλκιάς, γεννιέται στις 30 Αυγούστου 1943 στα Γιάννενα. Σε ηλικία 9 ετών έρχεται στην Αθήνα, όπου η οικογένειά του διαδοχικά διαμένει στις λαϊκές συνοικίες του Αγίου Ιωάννη Ρέντη, του Βοτανικού και του Ψυρρή.
Γνωρίζει από την παιδική ηλικία του ότι ανήκει στην τέταρτη γενιά Χαλκιάδων, όμως η φτώχεια δεν επιτρέπει τη σπουδή στα μουσικοδιδασκαλεία του αθηναϊκού κέντρου. Ετσι, το ενδιάθετο ταλέντο του γειώνεται μέσα στις αυλές της συνάντησης, με τις ατελείωτες πρωινές ουρές, μπροστά στις θύρες των κοινών λουτρών.
Μέσα σε μια αυλή έχει στηθεί ένα υπαίθριο ωδείο
Αυτό το άτυπο κοινόβιο φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά, και αν το αυτί σου έχει την προϋπόθεση, αυτή η αυλή γίνεται ένα άτυπο υπαίθριο ωδείο μουσικής εκπαίδευσης στην πράξη. Υπό όρους εγγύτητας, το αυτί του είναι ορθάνοιχτο, η προδιάθεσή του συνεπικουρεί, το πλεονάζον ταλέντο του ψυχοσωματικά αποτυπώνει τις κλίμακες, τα χέρια του τρεμάμενα αναζητούν τα όργανα. Τον κατέχουν η κιθάρα, το μπουζούκι, το λαούτο, ο τζουράς, και όταν ακουμπούν στο σώμα του τα κατέχει.
Πώς όμως ένα ακόμη αμούστακο παιδί, φανατικό για να τραγουδήσει και να παίξει πάνω στους δοκιμασμένους δρόμους του δημοτικού και του λαϊκού τραγουδιού, εμφανίζεται στη δεκαετία του ’60; Πάντως ο ίδιος δήλωνε ότι μελέτησε και επηρεάστηκε από δύο υψιπετείς φωνές του ελαφρού τραγουδιού, του Νίκου Γούναρη και του Τώνη Μαρούδα.
Εκ των υστέρων μπορούμε να διατυπώσουμε ορισμένες κρίσεις. Οτι κατάφερε να ισοζυγιάσει την ανωνυμία της παράδοσης με το λαϊκό υπογραμμένο τραγούδι, ότι δεν απεμπόλησε το ηπειρώτικο ήθος του, ακόμα κι όταν απέκτησε πανελλήνια αναγνώριση.
Με πίστη και χωρίς παραχωρήσεις, απευθύνθηκε στη συλλογική ταυτότητα και μνήμη και το τραγούδι στην άρθρωσή του και στον τονισμό του έγινε σύμβολο διαμαρτυρίας και, προπαντός, αντίστασης.
Στα παρασκήνια των ηχογραφήσεων των Χαλκιάδων
Πώς και πότε ο Λάκης Χαλκιάς παίρνει το βάπτισμα του επαγγελματία αοιδού, με τα χέρια του να ανεβοκατεβαίνουν στα τάστα των εγχόρδων, που στην κυριολεξία τα παίζει και στα δέκα δάχτυλά του; Τον παίρνει μαζί της η κομπανία των Χαλκιάδων, όταν μπαίνει στο στούντιο ηχογράφησης της «Κολούμπια». Εχει – δεν έχει συμπληρώσει τα 16 όταν το μαυροτσούκαλο, καθώς παρακολουθεί την κομπανία των συγγενών του, για να μη χάνει την ώρα του, παίζει με την κιθάρα του.
Ο ήχος που εκβάλλει το όργανό του τραβάει την προσοχή του ιδιοκτήτη της φωνογραφικής εταιρείας, Τάκη Λαμπρόπουλου, και καθώς τα συμβόλαια με τις προβεβλημένες φωνές, όπως του Καζαντζίδη, είναι ρευστά, του προτείνεται να μπει στο σύμπαν του βινυλίου.
Ο θείος του ο Φώτης θεωρεί ακόμα ότι είναι άγουρη η φωνή του για να αποτυπωθεί σε δίσκο. Σε δύο χρόνια, σ’ ένα κενό που άφησε η πρόσκαιρη αποχώρηση του Στέλιου για ανταγωνιστική εταιρεία, μπαίνει στον πρωτόγνωρο κόσμο.
Οι πρώτες ηχογραφήσεις σε δίσκους 45 στροφών έχουν την υπογραφή δύο μέγιστων του λαϊκού τραγουδιού: Του συνθέτη Θεόδωρου Δερβενιώτη (1922 – 2004) και του στιχουργού Κώστα Βίρβου (1926 – 2015).
| Θεόδωρος Δερβενιώτης – Κώστας Βίρβος: Το αχτύπητο δίδυμο που έδωσε τα πρώτα τραγούδια στον 18χρονο τραγουδιστή |
Ετσι ο Λάκης Χαλκιάς, ο οποίος στο τραγούδι «Μ’ έκαψες μ’ έκαψες» αναφέρεται ως Μιχάλης, στις 25 Φλεβάρη 1961 στέκεται μπροστά στο μικρόφωνο του προστατευμένου χώρου ηχογράφησης. Με τη φωνή του, που μέσα της ακούς τους Ομήρους του δημοτικού τραγουδιού και αναγνωρίζεις το κυρίαρχο πρότυπο του Πόντιου της Νέας Ιωνίας, αλλά και το τσιγγάνικο ηχόχρωμα του Μανώλη Αγγελόπουλου, αποτυπώνονται οι ακόλουθες συνθέσεις:
Το συρτοτσιφτετέλι «Παραπονιάρικο», με δεύτερη φωνή την Νινή Ζαν. Από την άλλη όψη ακούγεται το τσιφτετέλι «Μ’ έχει λιώσει ο καημός», που ηχογραφείται στις 20 Ιούνη της ίδιας χρονιάς, με σεκόντο την Βούλα Λιάτσου. Την ίδια μέρα η τραγουδίστρια θα σταθεί δίπλα στον Λάκη Χαλκιά στα «Μ’ έκαψες μ’ έκαψες», «Οπου γη πατρίς» και έναν μήνα μετά (20 Ιούλη) στη «Σατράπισσα».
Στις ηχογραφήσεις συμμετέχουν οι μουσικοί: Γιάννης Καραμεσίνης, Ανέστος Αθανασίου (μπουζούκι), Γιώργος Κόρος (βιολί), Παναγιώτης Πέτσας (κιθάρα), Γιάννης Βασιλόπουλος (κλαρίνο), Θεόδωρος Δερβενιώτης (μπαγλαμάς). Στη «Σατράπισσα» κλαρίνο παίζει ο Πελοπίδας Πάνου, μπάσο ο Ιωάννης Δέδες και μπουζούκι ο Χάρης Λεμονόπουλος.
«Ο Κώστας Βίρβος υπήρξε ο πνευματικός μου πατέρας, όπως συνήθιζα να τον αποκαλώ», είχε πει ο Λάκης Χαλκιάς μιλώντας για τη σχέση τους. Καθόλου τυχαία δεν τον είχε τόσο ψηλά, «αφού εκείνος ήταν που μου άνοιξε τον δρόμο στη δισκογραφία. Είχα τη μεγάλη τύχη και τιμή να τον συναντήσω για πρώτη φορά το 1961, όταν με έστειλε ο Λαμπρόπουλος για να μου δώσουν τραγούδια ο Θόδωρος Δερβενιώτης με τον Κώστα Βίρβο, σε δίσκους των 45 στροφών.
Θεωρώ τη συνεργασία αυτή μεγάλη ευλογία. Ημουν νέος, είχα βγει νωρίς στο επάγγελμα και ήταν η πρώτη μου φορά που χωριζόμουν από τη μεγάλη κομπανία των Χαλκιάδων και ένιωθα λίγο άβολα. Ηταν, θα έλεγα, ό,τι καλύτερο θα μπορούσε να μου τύχει, και αυτή η συνεργασία μού άφησε τις ωραιότερες αναμνήσεις».
| Η πλευρά του δίσκου 45 στροφών με το τσιφτετέλι «Μ’ έκαψες μ’ έκαψες» |
| Το ιδιόχειρο σημείωμα – εγκώμιο του Γιάννη Ρίτσου για τον μύθο του κλαρίνου Τάσο Χαλκιά |
Γράφει ο
Βασίλης ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ
Δημοσιογράφος, συγγραφέας, κριτικός βιβλίου
Πηγή : Ριζοσπάστης 8 – 9 – 2026
ΛΑΚΗΣ ΧΑΛΚΙΑΣ (30 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1943 – 2 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2026)
Μεγάλη κληρονομιά με ρίζες στην παράδοση του δημοτικού τραγουδιού
- Στο λαϊκό πειραιώτικο κέντρο του «Κουλουριώτη», το 1964, με δημοτικά, δίπλα στο είδωλό του, τον Στέλιο Καζαντζίδη, ντουέτο στο πάλκο με την τότε σύντροφό του στη ζωή και στο πάλκο Μαρινέλλα
- Και η ξεχασμένη συνεργασία του, σε δυο τραγούδια του ρεμπέτη Γιάννη Παπαϊωάννου
| Ο Λάκης Χαλκιάς, σε φωτογραφία εποχής, όταν έκανε τα πρώτα βήματά του |
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
Πού είχαμε μείνει; Το περασμένο Σαββατοκύριακο, αφιερώσαμε χώρο στις οικογενειακές μουσικές καταβολές του Λάκη Χαλκιά, με σημείο αναφοράς το σινάφι του πατέρα του, Τάσου, και των θείων του, Φώτη και Κυριάκου. Αλλά, εάν θυμάστε, είχαμε φωτίσει τα πρώτα δισκογραφικά του βήματα, μόλις σε ηλικία 18 ετών, με τη συνεργασία του κραταιού δίδυμου του λαϊκού τραγουδιού, του συνθέτη Θεόδωρου Δερβενιώτη και του στιχουργού Κώστα Βίρβου.
Περίπου μία εικοσαετία κρατάει η προστατευτική εκκόλαψη μέσα στη μουσική οικογένεια, η έκθεση στο πάλκο δίπλα σε ιερά τέρατα και ο προσωπικός τόνος, που τελικά κατακτά αυτός ο σύνθετος καλλιτέχνης: Αφενός η γνώση διαφορετικών εγχόρδων τού δίνει τη δυνατότητα να μαθητεύσει στους αλγόριθμους της φυσιοκρατικής μουσικότητας και το ηχόχρωμα της φωνής του μπαινοβγαίνει, την ίδια στιγμή, με ευκολία, από το δημοτικό στο λαϊκό και αντίστροφα.
Και προσοχή, αυτά δεν είναι εύκολα πράγματα, γιατί δεν υποστηρίζουν την αναλώσιμη εικόνα, αλλά είναι δουλεμένα εις το βάθος των πραγμάτων. Αργότερα, όταν η διαδρομή προς την ολοκλήρωση είναι παρούσα, δηλώνει, με κάποια ανησυχία για το μέλλον της τραγουδιστικής άρθρωσης, «έχω είκοσι χρόνια να συγκινηθώ».
Με γεφυροποιό το δημοτικό τραγούδι
| Ο Στέλιος Καζαντζίδης και η Μαρινέλλα σ’ ένα τραγουδιστικό ενσταντανέ, στο λαϊκό πειραιώτικο κέντρο του «Κουλουριώτη» |
Ας επιστρέψουμε, όμως, στα πρώτα βήματά του, μέσα στη δεκαετία του ’60, οπότε ο Λάκης έχει στο μυαλό του δύο φωνές της μιμητικής επίδρασής του να διαχειριστεί: Το ηχόχρωμα του «ελαφρού» Τώνη Μαρούδα και του λαϊκού Στέλιου Καζαντζίδη.
Πώς μπορούν αυτές οι δυο σχολές να συγκεραστούν; Με γεφυροποιό το δημοτικό τραγούδι, που μεταφέρει την άρθρωση της πρωτογενούς μουσικότητας, χωρίς να έχει διαβρωθεί από τα σπουδαστήρια της ορθοφωνίας.
Τέτοια ήταν η φωνή του Λάκη Χαλκιά, μία και μοναδική, δουλεμένη αδούλευτη, όπως η φωνή του θείου του από το Δεσποτικό Φώτη Χαλκιά και του μαθητή του από το Ξηρόμερο Τάκη Καρναβά. Μέτρο στην έκφραση, μακριά από φτηνούς λαρυγγισμούς, κάθε συλλαβή πατιέται με νόημα.
Στου «Κουλουριώτη», με τον Στέλιο και την Μαρινέλλα
Κι ενώ υπηρετεί τη θητεία του, το 1964, αυτός ο εσωτερικός μετανάστης κατεβαίνει τα βράδια στο λαϊκό πειραιώτικο κέντρο του «Κουλουριώτη», όπου πρωταγωνιστούν το ζευγάρι, στη ζωή και στο πάλκο, ο Στέλιος Καζαντζίδης και η Μαρινέλλα. Πλαισιώνονται από δυο γερά μπουζούκια, του Γιώργου Ζαμπέτα και του Στέλιου Ζαφειρίου. Συμμετέχει η τότε ακόμη φρέσκια Βίκυ Μοσχολιού.
Είναι η δεκαετία του ’60, κατά την οποία ακόμη το λαϊκό δεν έχει αποχαιρετήσει το κατακτημένο παρελθόν του, με τον Βασίλη Τσιτσάνη και τον Γιάννη Παπαϊωάννου τίμια να αναπαράγουν τις κατακτήσεις και να προοδεύουν οι φωνές του Γρηγόρη Μπιθικώτση και του Μανώλη Αγγελόπουλου. Εκεί, λοιπόν, στο λιμάνι του Πειραιά, ιδρυτικό τοπόσημο του ρεμπέτικου, ο νεόκοπος τραγουδιστής, ο οποίος διανύει την ηλικιακή δεκαετία των ’20, θητεύει δίπλα σ’ αυτά τα μεγαθήρια.
| Ο Γιώργος Ζαμπέτας, την εποχή που τον γνωρίζει ο τότε νέος οργανοπαίχτης και τραγουδιστής |
«Με τον Στέλιο Καζαντζίδη, είχα την τύχη και την ευτυχία να είμαι ένας τραγουδιστής, θαυμαστής από τη γενιά που επηρεάστηκε από τη φωνή του, το πάθος, το αίσθημα, και βέβαια την τεχνική του, που ήταν και θα παραμείνει μοναδική», είχε περιγράψει τη συνεργασία του με το είδωλό του.
Τότε, οι καβγάδες Στέλιου – Μαρινέλλας ήταν σύνηθες φαινόμενο. Δίκαια θα αναρωτηθείτε, τι σχέση μπορεί να έχει ο πιτσιρικάς Λάκης με τις συζυγικές αντιμαχίες τους; Οταν, λοιπόν, απουσίαζαν, κατόπιν παρότρυνσης του Ζαμπέτα, «έπαιζε» τον Καζαντζίδη και όταν επέστρεφε το πρώτο όνομα, τραγουδούσε δημοτικά, που τόσο άρεσαν στο προβεβλημένο όνομα της μαρκίζας.
Στα πανηγύρια με τους Χαλκιάδες και το συγκρότημά του
Τα ίδια χρόνια, όταν μπαίνει το καλοκαίρι, εξορμά ανά την επαρχία σε λαϊκά πανηγύρια, αρχικά με τους Χαλκιάδες, ενώ δεν θα αργήσει να βρει τον δικό του δρόμο στις υπαίθριες σκηνές. Η παρθενική πρώτη του, με δικό του συγκρότημα, εκτός συνόρων Αττικής, θα έχει ως προορισμό το Βαθύ Χαλκίδας. Μαζί του, οι πρώτοι των πρώτων, ο Βασίλης Σαλέας (κλαρίνο), ο Γιώργος Κόρος (βιολί) και ο Αριστείδης Μόσχος (κανονάκι).
Ξημέρωμα ηχογραφεί τραγούδια του Γιάννη Παπαϊωάννου
| Ο Γιάννης Παπαϊωάννου στο «Χάραμα» κάνει με το μπουζούκι του ένα θεαματικό κόλπο για να προκαλέσει εύθυμη διάθεση |
Οσο κι αν το ελληνικό καλοκαίρι δεν θέλει να τελειώσει, άλλο τόσο ο επαγγελματικός χειμώνας επείγει για την επιβίωση. Ο Γιάννης Παπαϊωάννου, ο οποίος έχει συνεργαστεί με τον πατέρα Χαλκιά, καλεί τον «μικρό» στο στέκι των γλεντοκόπων, εκεί ψηλά στην Καισαριανή. Το όνομά του «Χάραμα» το έχει πάρει από ένα τραγούδι του, «Πριν το χάραμα μονάχος».
Περνάει την πρώτη φάση του με καινούριο επιχειρηματία, γιατί μετά τον θάνατο του μπαρμπα-Γιάννη (1913-1972), από αυτοκινητιστικό δυστύχημα, ταυτίστηκε με τη νέα περίοδό του, σφραγισμένη από την παρουσία του Βασίλη Τσιτσάνη και της Σωτηρίας Μπέλλου.
Ετσι, σ’ ένα νυχτερινό σχόλασμα, ο μεγαλύτερος της μουσικής πιάτσας, απευθυνόμενος στον νεότερο, του λέει: «Χαλκιόπουλε μην φύγεις!». Δεν ήταν προσταγή, ήταν η αγάπη σ’ όλο της το μεγαλείο, γιατί, κατά τα λεγόμενα του Λάκη, «ήταν καταπληκτικός άνθρωπος, o οποίος δεν είχε κακιώσει ποτέ του με συνάδελφο. Αγαπούσε τον κόσμο όλο».
Αφού, λοιπόν, φάγαν το βραδινό τους, κατευθείαν πάνε στο στούντιο, όπου αξημέρωτα ηχογραφεί ο Λάκης τα τραγούδια «Σήμερα ανοίξαμε ταβέρνα» (χασάπικο, στίχοι: Ρ. Στρατής) και «Καπετάν Παγίδας», στα χνάρια του «Καπετάν Ανδρέα Ζέππου» του 1946 (συρτός, στίχοι: Φώτης Ζέππος) για την εταιρεία «Ζίνα», με την Μαίρη Οικονομίδου και τον Χρηστάκη (Χρήστος Σύρπος).
| Η πλευρά του δίσκου 45 στροφών, με το τραγούδι του μπαρμπα-Γιάννη, «Σήμερα ανοίξαμε ταβέρνα» |
| Η πλευρά του δίσκου 45 στροφών, με το τραγούδι του μπαρμπα-Γιάννη, «Καπετάν Παγίδας» |
| Στη συνεργασία Παπαϊωάννου – Χαλκιά συμμετέχει ο λαοφιλής Χρηστάκης |
Γράφει ο
Βασίλης ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ
Δημοσιογράφος, συγγραφέας, κριτικός βιβλίου
Πηγή : Ριζοσπάστης 14 – 8 – 2026